De Muysc cubun - Lengua Muisca

m
m
Línea 2: Línea 2:
 
|IPA_GONZALEZ  = tʂiskua
 
|IPA_GONZALEZ  = tʂiskua
 
|IPA_CONSTENLA =  
 
|IPA_CONSTENLA =  
|IPA_GOMEZ    = (PCC) *'tɨj- → tii-
+
|IPA_GOMEZ    = (PCC) *'tij- → *tʲi-
 
|MORFOLOGIA    =  
 
|MORFOLOGIA    =  
 
|HOMO          = zisqua
 
|HOMO          = zisqua
Línea 19: Línea 19:
  
 
{{tuf|táyonro|1. Preguntar. 2. Pedir.|Headland}}
 
{{tuf|táyonro|1. Preguntar. 2. Pedir.|Headland}}
<!--{{tuf|chiinro/chihinro|1. Cobrar. <u>2. Pedir.</u> 3. llamar|Headland}}-->
 
  
{{II| sq. tr. | Lograr, *ganar. | saquebta b~}}
+
{{II| sq. tr. | Lograr, *alcanzar, *terminar. | saquebta b~}}
 
{{voc_158|Logro <nowiki>=</nowiki> ''saquebta''. haçer logro <nowiki>=</nowiki> ''ʃaquebta bzisqua'' <nowiki>=</nowiki>|84v}}
 
{{voc_158|Logro <nowiki>=</nowiki> ''saquebta''. haçer logro <nowiki>=</nowiki> ''ʃaquebta bzisqua'' <nowiki>=</nowiki>|84v}}
 
{{sema|Lograr}}
 
{{sema|Lograr}}
Línea 33: Línea 32:
 
{{voc_158|Echarle tierra, esto es, cubrirlo con tierra: ''Fusquez ys bzisqua''.|65v}}
 
{{voc_158|Echarle tierra, esto es, cubrirlo con tierra: ''Fusquez ys bzisqua''.|65v}}
 
{{voc_158|Echarse ensima la manta el que está acostado. ''Foi chahas bzisqua'' [o] ''zgec btasqua''.|66v}}
 
{{voc_158|Echarse ensima la manta el que está acostado. ''Foi chahas bzisqua'' [o] ''zgec btasqua''.|66v}}
 +
{{sema|Cubrir}}
  
 
:2. '''asan b~'''. Defender, favorecer.  
 
:2. '''asan b~'''. Defender, favorecer.  

Revisión del 16:58 10 nov 2017

zisqua#I sq. tr. Pedir.  || zisqua#II sq. tr. Preguntar, interrogar.  || zisqua#III  || zisqua#IV  || zisqua#V  || zisqua#L I afihizaz b~ loc. v. tr. Desafiar.

Diccionario muysca - español. © Diego F. Gómez (2008 - 2026).

zisqua, ʒhisqua, ʒhisquâ, ʒhîsqua

Fon. Gonz.*/tʂiskua/ Cons. */tsiskua/
    {{{GRUPO}}}
    chahac ab~.
    I. sq. tr. Pedir, preguntar. 
    Conjugar
    Paradigma verbal: zi (sq. tr.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.z-b-ziz-b-zi-squaz-b-zi-ngaz-b-zi-iua
    neg.z-b-zi-zaz-b-zi-squa-zaz-b-zi-zi-ngaz-b-zi-za-n iua
    2.ª sg.m-m-zim-m-zi-squam-m-zi-ngam-m-zi-iua
    neg.m-m-zi-zam-m-zi-squa-zam-m-zi-zi-ngam-m-zi-za-n iua
    3.ªa-b-zia-b-zi-squaa-b-zi-ngaa-b-zi-iua
    neg.a-b-zi-zaa-b-zi-squa-zaa-b-zi-zi-ngaa-b-zi-za-n iua
    1.ª pl.chi-b-zichi-b-zi-squachi-b-zi-ngachi-b-zi-iua
    neg.chi-b-zi-zachi-b-zi-squa-zachi-b-zi-zi-ngachi-b-zi-za-n iua
    2.ª pl.mi-b-zimi-b-zi-squami-b-zi-ngami-b-zi-iua
    neg.mi-b-zi-zami-b-zi-squa-zami-b-zi-zi-ngami-b-zi-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-zi-iacha-zi-scacha-zi-ngacha-zi-nguepqua
    2.ª sg.ma-zi-iama-zi-scama-zi-ngama-zi-nguepqua
    3.ªzi-iazi-scazi-ngazi-nguepqua
    1.ª pl.chi-zi-iachi-zi-scachi-zi-ngachi-zi-nguepqua
    2.ª pl.mi-zi-iami-zi-scami-zi-ngami-zi-nguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)zi-u
    2.ª pl. (Imp.)zi-ua

    Imp. ziu. Part. de pres. zisca.

    Cada uez que me ue me pide lo que le deuo. Chamisty puynuca ichubia chahac abzisqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 33r
    Cada uno de los tres me pide una manta. Minuc boi ata chahac zisca fuyzy gue. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 31v
    Pedir. Bzisqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 96v
    Preguntar. Bzisqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 103r
    Pedir = Zebzisqua, ō preguntar = imp.o Ziu. [sic] (Giraldo & Gómez, 2011) - Ms. 2924. fol. 55v
    uwa central: táyonro - 1. Preguntar. 2. Pedir. (Headland )


    saquebta b~.
    II. sq. tr. Lograr, *alcanzar, *terminar. 
    Conjugar
    Paradigma verbal: zi (sq. tr.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.z-b-ziz-b-zi-squaz-b-zi-ngaz-b-zi-iua
    neg.z-b-zi-zaz-b-zi-squa-zaz-b-zi-zi-ngaz-b-zi-za-n iua
    2.ª sg.m-m-zim-m-zi-squam-m-zi-ngam-m-zi-iua
    neg.m-m-zi-zam-m-zi-squa-zam-m-zi-zi-ngam-m-zi-za-n iua
    3.ªa-b-zia-b-zi-squaa-b-zi-ngaa-b-zi-iua
    neg.a-b-zi-zaa-b-zi-squa-zaa-b-zi-zi-ngaa-b-zi-za-n iua
    1.ª pl.chi-b-zichi-b-zi-squachi-b-zi-ngachi-b-zi-iua
    neg.chi-b-zi-zachi-b-zi-squa-zachi-b-zi-zi-ngachi-b-zi-za-n iua
    2.ª pl.mi-b-zimi-b-zi-squami-b-zi-ngami-b-zi-iua
    neg.mi-b-zi-zami-b-zi-squa-zami-b-zi-zi-ngami-b-zi-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-zi-iacha-zi-scacha-zi-ngacha-zi-nguepqua
    2.ª sg.ma-zi-iama-zi-scama-zi-ngama-zi-nguepqua
    3.ªzi-iazi-scazi-ngazi-nguepqua
    1.ª pl.chi-zi-iachi-zi-scachi-zi-ngachi-zi-nguepqua
    2.ª pl.mi-zi-iami-zi-scami-zi-ngami-zi-nguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)zi-u
    2.ª pl. (Imp.)zi-ua
    Logro = saquebta. haçer logro = ʃaquebta bzisqua = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 84v
    Ver también "Lograr": gana, ietago, saque(2), zisqua(3), ʒhêgô
    uwa central: tihrinro - 1. alcanzar. 2. terminar. (Headland )


    III. sq. tr. Cubrir. 
    Conjugar
    Paradigma verbal: zi (sq. tr.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.z-b-ziz-b-zi-squaz-b-zi-ngaz-b-zi-iua
    neg.z-b-zi-zaz-b-zi-squa-zaz-b-zi-zi-ngaz-b-zi-za-n iua
    2.ª sg.m-m-zim-m-zi-squam-m-zi-ngam-m-zi-iua
    neg.m-m-zi-zam-m-zi-squa-zam-m-zi-zi-ngam-m-zi-za-n iua
    3.ªa-b-zia-b-zi-squaa-b-zi-ngaa-b-zi-iua
    neg.a-b-zi-zaa-b-zi-squa-zaa-b-zi-zi-ngaa-b-zi-za-n iua
    1.ª pl.chi-b-zichi-b-zi-squachi-b-zi-ngachi-b-zi-iua
    neg.chi-b-zi-zachi-b-zi-squa-zachi-b-zi-zi-ngachi-b-zi-za-n iua
    2.ª pl.mi-b-zimi-b-zi-squami-b-zi-ngami-b-zi-iua
    neg.mi-b-zi-zami-b-zi-squa-zami-b-zi-zi-ngami-b-zi-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-zi-iacha-zi-scacha-zi-ngacha-zi-nguepqua
    2.ª sg.ma-zi-iama-zi-scama-zi-ngama-zi-nguepqua
    3.ªzi-iazi-scazi-ngazi-nguepqua
    1.ª pl.chi-zi-iachi-zi-scachi-zi-ngachi-zi-nguepqua
    2.ª pl.mi-zi-iami-zi-scami-zi-ngami-zi-nguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)zi-u
    2.ª pl. (Imp.)zi-ua
    1.ys b~. Cubrirlo.
    Echarle tierra, esto es, cubrirlo con tierra: Fusquez ys bzisqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 65v
    Echarse ensima la manta el que está acostado. Foi chahas bzisqua [o] zgec btasqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 66v
    Ver también "Cubrir": gobasuca, muysqua, zihisqua
    2. asan b~. Defender, favorecer.
    Defender. Asan bzisqua [o] asan zpquansuca [o] asan zquynsuca [o] asas zinsuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 52v
    Fauoreçer. Asan bzísqua [o] asan zepquansuca [o] asas zinsuca [o] asan zquynsuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 76v
    Ver también "Favorecer": cubunsuca, insuca, pquansuca, quynsuca, sa, zisqua
    uwa central: tuninro - 2. encerrar. 3. tapar. (Headland )


    IV. sq. tr. Desafiar. 
    Conjugar
    Paradigma verbal: zi (sq. tr.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.z-b-ziz-b-zi-squaz-b-zi-ngaz-b-zi-iua
    neg.z-b-zi-zaz-b-zi-squa-zaz-b-zi-zi-ngaz-b-zi-za-n iua
    2.ª sg.m-m-zim-m-zi-squam-m-zi-ngam-m-zi-iua
    neg.m-m-zi-zam-m-zi-squa-zam-m-zi-zi-ngam-m-zi-za-n iua
    3.ªa-b-zia-b-zi-squaa-b-zi-ngaa-b-zi-iua
    neg.a-b-zi-zaa-b-zi-squa-zaa-b-zi-zi-ngaa-b-zi-za-n iua
    1.ª pl.chi-b-zichi-b-zi-squachi-b-zi-ngachi-b-zi-iua
    neg.chi-b-zi-zachi-b-zi-squa-zachi-b-zi-zi-ngachi-b-zi-za-n iua
    2.ª pl.mi-b-zimi-b-zi-squami-b-zi-ngami-b-zi-iua
    neg.mi-b-zi-zami-b-zi-squa-zami-b-zi-zi-ngami-b-zi-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-zi-iacha-zi-scacha-zi-ngacha-zi-nguepqua
    2.ª sg.ma-zi-iama-zi-scama-zi-ngama-zi-nguepqua
    3.ªzi-iazi-scazi-ngazi-nguepqua
    1.ª pl.chi-zi-iachi-zi-scachi-zi-ngachi-zi-nguepqua
    2.ª pl.mi-zi-iami-zi-scami-zi-ngami-zi-nguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)zi-u
    2.ª pl. (Imp.)zi-ua
    Pret. abzi.
    Desafiar = Afihiza ze. pret.o abzi. bzisqua. l. Zubaque bgasqua muba cum bgasqua &c. V.g. Yo desafie á Pedro = Hycha Pedro.// Zubaʠ bga. Pedro me desafió à mi. = Pedro hycha obʠ cabga. l. Pedro obaque chebga. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) - Ms. 2923. fol. 18v
    Desafiar. afihiza,z, bzisqua. l. zubaque bgasgua. [sic] (Giraldo & Gómez, 2012) - Ms. 2922. Voc. fol. 40v
    Ver también "Desafiar": fihiza(3), gasqua, zisqua