De Muysc cubun - Lengua Muisca
m (Integrar {{verbo}} como |con= dentro de la plantilla precedente) |
m (Absorber material colgante de cada sección en |cit= dentro de su plantilla) |
||
| Línea 18: | Línea 18: | ||
|MORFOLOGIA = [[quyhyty]] [[-suca]] | |MORFOLOGIA = [[quyhyty]] [[-suca]] | ||
}} | }} | ||
| − | |||
{{I| su. tr. | Cortar golpeando, cortar con tijeras, machacar yerbas, trozar. | {{I| su. tr. | Cortar golpeando, cortar con tijeras, machacar yerbas, trozar. | ||
| Línea 27: | Línea 26: | ||
}} | }} | ||
| − | + | ||
| + | |cit= | ||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
{{voc_2922|Cortar, dando golpes, ''bquyhytysuca''.|35v}} | {{voc_2922|Cortar, dando golpes, ''bquyhytysuca''.|35v}} | ||
{{manuscrito_2923|Cortar dando golpes, y con tijeras = ''Zebquyhytysuca''.|14r}} | {{manuscrito_2923|Cortar dando golpes, y con tijeras = ''Zebquyhytysuca''.|14r}} | ||
| Línea 45: | Línea 48: | ||
{{kog|ʃ-kuəl-gu-i|Hender|Huber & Reed}} | {{kog|ʃ-kuəl-gu-i|Hender|Huber & Reed}} | ||
| − | {{II| su. tr. | Poner en el cepo | + | |
| + | |||
| + | }} | ||
| + | |||
| + | {{II| su. tr. | Poner en el cepo |cit= | ||
| + | |||
{{voc_158|Apriçionar, echar en el sepo. ''Bquyhytysuca''.|18r}} | {{voc_158|Apriçionar, echar en el sepo. ''Bquyhytysuca''.|18r}} | ||
{{come|Quizá por el efecto de corte en la piel que producía el cepo en las extremidades.}} | {{come|Quizá por el efecto de corte en la piel que producía el cepo en las extremidades.}} | ||
| + | }} | ||
{{I| su. tr. | Cercenar. | abos b~ | {{I| su. tr. | Cercenar. | abos b~ | ||
|def = Cortar al rededor | |def = Cortar al rededor | ||
| + | |||
| + | |cit= | ||
| + | |||
| + | {{voc_158|Çerçenar. ''Abos bquyhytysuca''.|46v}} | ||
| + | |||
| + | |||
}} | }} | ||
| − | |||
Revisión del 19:18 15 sep 2025
quyhytysuca#I su. tr. Cortar golpeando, cortar con tijeras, machacar yerbas, trozar., Cercenar. (Cortar al rededor) || quyhytysuca#II su. tr. Poner en el cepo || quyhytysuca#III || quyhytysuca#IV || quyhytysuca#V || quyhytysuca#L I
Diccionario muysca - español. © Diego F. Gómez
(2008 - 2026).
quyhytysuca
Fon. Gonz.*/kɨhɨtɨsuka/ Cons.
*/kɨhɨtɨsuka/
- 1. Machacar yerbas.
I. su. tr. Cortar golpeando, cortar con tijeras, machacar yerbas, trozar. Part. fin. aquyhytuca.
Paradigma verbal: quyhyty (su. tr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-b-quyhyty | z-b-quyhyty-suca | z-b-quyhyty-nynga | z-b-quyhyty-iua |
| neg. | z-b-quyhyty-za | z-b-quyhyty-suca-za | z-b-quyhyty-zi-nga | z-b-quyhyty-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-quyhyty | m-m-quyhyty-suca | m-m-quyhyty-nynga | m-m-quyhyty-iua |
| neg. | m-m-quyhyty-za | m-m-quyhyty-suca-za | m-m-quyhyty-zi-nga | m-m-quyhyty-za-n iua |
| 3.ª | a-b-quyhyty | a-b-quyhyty-suca | a-b-quyhyty-nynga | a-b-quyhyty-iua |
| neg. | a-b-quyhyty-za | a-b-quyhyty-suca-za | a-b-quyhyty-zi-nga | a-b-quyhyty-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-quyhyty | chi-b-quyhyty-suca | chi-b-quyhyty-nynga | chi-b-quyhyty-iua |
| neg. | chi-b-quyhyty-za | chi-b-quyhyty-suca-za | chi-b-quyhyty-zi-nga | chi-b-quyhyty-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-quyhyty | mi-b-quyhyty-suca | mi-b-quyhyty-nynga | mi-b-quyhyty-iua |
| neg. | mi-b-quyhyty-za | mi-b-quyhyty-suca-za | mi-b-quyhyty-zi-nga | mi-b-quyhyty-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-quyhyty-ua | cha-quyhyty-suca | cha-quyhyty-nynga | cha-quyhyty-nynguepqua |
| 2.ª sg. | ma-quyhyty-ua | ma-quyhyty-suca | ma-quyhyty-nynga | ma-quyhyty-nynguepqua |
| 3.ª | quyhyty-ua | quyhyty-suca | quyhyty-nynga | quyhyty-nynguepqua |
| 1.ª pl. | chi-quyhyty-ua | chi-quyhyty-suca | chi-quyhyty-nynga | chi-quyhyty-nynguepqua |
| 2.ª pl. | mi-quyhyty-ua | mi-quyhyty-suca | mi-quyhyty-nynga | mi-quyhyty-nynguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | quyhyty-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | quyhyty-ua |
Cortar, dando golpes, bquyhytysuca. [sic] (Giraldo & Gómez, 2012) - Ms. 2922. Voc. fol. 35v
Cortar dando golpes, y con tijeras = Zebquyhytysuca. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) - Ms. 2923. fol. 14r
Cortada cossa assí. Aquyhytuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 44r
Machacar yerbas. Bquyhytysuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 86r
Ver también "Cortar": bascansuca, bascasuca, buhusqua, gahazensuca, gahazysuca, gynsuca, gyusuca, quyhyty, quyhytynsuca, quyhytysuca, xihisqua, ziquysuca
Ver muisquismo quetiar.
uwa central: cotinro - Partir, dividir. (Headland
)
damana: kwɨn-nti-i - Hender (Huber & Reed
)
Ikʉ (Arhuaco): kəttirús-ən - Hender (Huber & Reed
)
kággaba (kogui): ʃ-kuəl-gu-i - Hender (Huber & Reed
)
II. su. tr. Poner en el cepo
Paradigma verbal: quyhyty (su. tr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-b-quyhyty | z-b-quyhyty-suca | z-b-quyhyty-nynga | z-b-quyhyty-iua |
| neg. | z-b-quyhyty-za | z-b-quyhyty-suca-za | z-b-quyhyty-zi-nga | z-b-quyhyty-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-quyhyty | m-m-quyhyty-suca | m-m-quyhyty-nynga | m-m-quyhyty-iua |
| neg. | m-m-quyhyty-za | m-m-quyhyty-suca-za | m-m-quyhyty-zi-nga | m-m-quyhyty-za-n iua |
| 3.ª | a-b-quyhyty | a-b-quyhyty-suca | a-b-quyhyty-nynga | a-b-quyhyty-iua |
| neg. | a-b-quyhyty-za | a-b-quyhyty-suca-za | a-b-quyhyty-zi-nga | a-b-quyhyty-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-quyhyty | chi-b-quyhyty-suca | chi-b-quyhyty-nynga | chi-b-quyhyty-iua |
| neg. | chi-b-quyhyty-za | chi-b-quyhyty-suca-za | chi-b-quyhyty-zi-nga | chi-b-quyhyty-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-quyhyty | mi-b-quyhyty-suca | mi-b-quyhyty-nynga | mi-b-quyhyty-iua |
| neg. | mi-b-quyhyty-za | mi-b-quyhyty-suca-za | mi-b-quyhyty-zi-nga | mi-b-quyhyty-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-quyhyty-ua | cha-quyhyty-suca | cha-quyhyty-nynga | cha-quyhyty-nynguepqua |
| 2.ª sg. | ma-quyhyty-ua | ma-quyhyty-suca | ma-quyhyty-nynga | ma-quyhyty-nynguepqua |
| 3.ª | quyhyty-ua | quyhyty-suca | quyhyty-nynga | quyhyty-nynguepqua |
| 1.ª pl. | chi-quyhyty-ua | chi-quyhyty-suca | chi-quyhyty-nynga | chi-quyhyty-nynguepqua |
| 2.ª pl. | mi-quyhyty-ua | mi-quyhyty-suca | mi-quyhyty-nynga | mi-quyhyty-nynguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | quyhyty-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | quyhyty-ua |
Apriçionar, echar en el sepo. Bquyhytysuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 18r
Comentarios: Quizá por el efecto de corte en la piel que producía el cepo en las extremidades.
abos b~.
I. su. tr. Cercenar. ( Cortar al rededor. ) Paradigma verbal: quyhyty (su. tr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-b-quyhyty | z-b-quyhyty-suca | z-b-quyhyty-nynga | z-b-quyhyty-iua |
| neg. | z-b-quyhyty-za | z-b-quyhyty-suca-za | z-b-quyhyty-zi-nga | z-b-quyhyty-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-quyhyty | m-m-quyhyty-suca | m-m-quyhyty-nynga | m-m-quyhyty-iua |
| neg. | m-m-quyhyty-za | m-m-quyhyty-suca-za | m-m-quyhyty-zi-nga | m-m-quyhyty-za-n iua |
| 3.ª | a-b-quyhyty | a-b-quyhyty-suca | a-b-quyhyty-nynga | a-b-quyhyty-iua |
| neg. | a-b-quyhyty-za | a-b-quyhyty-suca-za | a-b-quyhyty-zi-nga | a-b-quyhyty-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-quyhyty | chi-b-quyhyty-suca | chi-b-quyhyty-nynga | chi-b-quyhyty-iua |
| neg. | chi-b-quyhyty-za | chi-b-quyhyty-suca-za | chi-b-quyhyty-zi-nga | chi-b-quyhyty-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-quyhyty | mi-b-quyhyty-suca | mi-b-quyhyty-nynga | mi-b-quyhyty-iua |
| neg. | mi-b-quyhyty-za | mi-b-quyhyty-suca-za | mi-b-quyhyty-zi-nga | mi-b-quyhyty-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-quyhyty-ua | cha-quyhyty-suca | cha-quyhyty-nynga | cha-quyhyty-nynguepqua |
| 2.ª sg. | ma-quyhyty-ua | ma-quyhyty-suca | ma-quyhyty-nynga | ma-quyhyty-nynguepqua |
| 3.ª | quyhyty-ua | quyhyty-suca | quyhyty-nynga | quyhyty-nynguepqua |
| 1.ª pl. | chi-quyhyty-ua | chi-quyhyty-suca | chi-quyhyty-nynga | chi-quyhyty-nynguepqua |
| 2.ª pl. | mi-quyhyty-ua | mi-quyhyty-suca | mi-quyhyty-nynga | mi-quyhyty-nynguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | quyhyty-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | quyhyty-ua |
Çerçenar. Abos bquyhytysuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 46v