De Muysc cubun - Lengua Muisca

m (Absorber material colgante de cada sección en |cit= dentro de su plantilla)
m (Encapsular subacepciones en {{subacep}}; mover {{sema}} a |sema* y {{come}} a |come dentro del sub)
Línea 26: Línea 26:
 
|imp=yc muyu
 
|imp=yc muyu
 
}}
 
}}
 +
  
  
 
|cit=  
 
|cit=  
 +
 +
 +
 +
 +
 +
  
  
Línea 35: Línea 42:
 
{{tuf|bahninro|1. terminar. 2. Acabar|Headland}}
 
{{tuf|bahninro|1. terminar. 2. Acabar|Headland}}
  
:1. '''yc a~'''. Apagarse
+
 
 +
{{subacep
 +
| yc a~
 +
| Apagarse
 +
| citas =
 
{{voc_158|Apagarse. ''Yc amuynsuca''.|17v}}
 
{{voc_158|Apagarse. ''Yc amuynsuca''.|17v}}
 
{{gra_158|..''yczemuyusuca'', que hace, ''ycmuyu'' ˰apagar.|15r}}
 
{{gra_158|..''yczemuyusuca'', que hace, ''ycmuyu'' ˰apagar.|15r}}
 +
}}
  
:2. '''ys a~'''. Desmayarse, amortecerse  
+
{{subacep
 +
| ys a~
 +
| Desmayarse, amortecerse
 +
| sema = Desmayarse
 +
| citas =
 
{{voc_158|Amorteçerse. ''Ys muynec chabgasqua'' [o] ''ys muynec zegasqua'' [o] ''chahas amuynsuca'' [o] ''isan amosqua''.|14v}}
 
{{voc_158|Amorteçerse. ''Ys muynec chabgasqua'' [o] ''ys muynec zegasqua'' [o] ''chahas amuynsuca'' [o] ''isan amosqua''.|14v}}
{{sema|Desmayarse}}
+
}}
 +
 
 +
 
  
  
Línea 49: Línea 67:
 
{{II| su. tr. | Apagar | b~
 
{{II| su. tr. | Apagar | b~
 
|def = Hacer que algo encendido o activo se apague
 
|def = Hacer que algo encendido o activo se apague
 +
  
 
|cit=  
 
|cit=  
Línea 59: Línea 78:
 
{{L_I| loc. v. | Dormir un poco. | zfihista a~
 
{{L_I| loc. v. | Dormir un poco. | zfihista a~
 
|def = Dormir por un instante
 
|def = Dormir por un instante
 +
  
 
|cit=  
 
|cit=  
Línea 70: Línea 90:
 
{{L_II| loc. v. | Equivocarse, turbarse, desmemoriarse, inadvertir. | zpquyquyz a~|cit=
 
{{L_II| loc. v. | Equivocarse, turbarse, desmemoriarse, inadvertir. | zpquyquyz a~|cit=
  
:1. Equivocarse.
+
 
 +
 
 +
{{subacep
 +
|
 +
| Equivocarse.
 +
| citas =
 
{{voc_158|Turbarse. ''Zepquyquyz amuynsuca''.|122r}}
 
{{voc_158|Turbarse. ''Zepquyquyz amuynsuca''.|122r}}
 +
}}
  
:2. Desmemoriarse.
+
{{subacep
 +
|
 +
| Desmemoriarse.
 +
| citas =
 
{{manuscrito_2923|Desmemoriarse = ''Zepquyquy zamuynsuca''.|18r}}
 
{{manuscrito_2923|Desmemoriarse = ''Zepquyquy zamuynsuca''.|18r}}
 +
}}
  
:3. Chochear, tener disminuidas las facultades mentales por la edad.
+
{{subacep
 +
|
 +
| Chochear, tener disminuidas las facultades mentales por la edad.
 +
| citas =
 
{{voc_158|Caducar. ''Zpquyquyz amuynsuca''.|33r}}
 
{{voc_158|Caducar. ''Zpquyquyz amuynsuca''.|33r}}
 +
}}
  
:4. Descuidarse, inadvertir.
+
{{subacep
 +
|
 +
| Descuidarse, inadvertir.
 +
| citas =
 
{{voc_158|Descuidarse, ynadbertir. ''Zpquyquyz amuyne''.|54v}}
 
{{voc_158|Descuidarse, ynadbertir. ''Zpquyquyz amuyne''.|54v}}
 +
}}
 +
 +
  
 
}}
 
}}

Revisión del 15:28 16 sep 2025

muynsuca#I su. intr. Cesar, suspenderse, apagarse.  || muynsuca#II su. tr. Apagar (Hacer que algo encendido o activo se apague) || muynsuca#III  || muynsuca#IV  || muynsuca#V  || muynsuca#L I zfihista a~ loc. v. Dormir un poco. (Dormir por un instante)

Diccionario muysca - español. © Diego F. Gómez (2008 - 2026).

muynsuca

Fon. Gonz.*/mʷɨnsuka/ Cons. */mʷɨnsuka/
Morf. muyne -suca
    m:b ə:a ʔn:ʔn ə:i
    I. su. intr. Cesar, suspenderse, apagarse.  Imp. yc muyu.
    Conjugar
    Paradigma verbal: muyn (su. intr.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.z-muynz-muyn-sucaz-muyn-nyngaz-muyn-iua
    neg.z-muyn-zaz-muyn-suca-zaz-muyn-zi-ngaz-muyn-za-n iua
    2.ª sg.m-muynm-muyn-sucam-muyn-nyngam-muyn-iua
    neg.m-muyn-zam-muyn-suca-zam-muyn-zi-ngam-muyn-za-n iua
    3.ªa-muyna-muyn-sucaa-muyn-nyngaa-muyn-iua
    neg.a-muyn-zaa-muyn-suca-zaa-muyn-zi-ngaa-muyn-za-n iua
    1.ª pl.chi-muynchi-muyn-sucachi-muyn-nyngachi-muyn-iua
    neg.chi-muyn-zachi-muyn-suca-zachi-muyn-zi-ngachi-muyn-za-n iua
    2.ª pl.mi-muynmi-muyn-sucami-muyn-nyngami-muyn-iua
    neg.mi-muyn-zami-muyn-suca-zami-muyn-zi-ngami-muyn-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-muyn-uacha-muyn-sucacha-muyn-nyngacha-muyn-nynguepqua
    2.ª sg.ma-muyn-uama-muyn-sucama-muyn-nyngama-muyn-nynguepqua
    3.ªa-muyn-uaa-muyn-sucaa-muyn-nyngaa-muyn-nynguepqua
    1.ª pl.chi-muyn-uachi-muyn-sucachi-muyn-nyngachi-muyn-nynguepqua
    2.ª pl.mi-muyn-uami-muyn-sucami-muyn-nyngami-muyn-nynguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)a-muyn-u
    2.ª pl. (Imp.)a-muyn-ua
    uwa central: bahninro - 1. terminar. 2. Acabar (Headland )


    yc a~
  1. Apagarse
    Apagarse. Yc amuynsuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 17v
    ..yczemuyusuca, que hace, ycmuyu ˰apagar. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Gra. fol. 15r
  2. ys a~
  3. Desmayarse, amortecerse
    Amorteçerse. Ys muynec chabgasqua [o] ys muynec zegasqua [o] chahas amuynsuca [o] isan amosqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 14v
    Ver también " Desmayarse ": mosqua(2), muynsuca

  4. b~.
    II. su. tr. Apagar ( Hacer que algo encendido o activo se apague. )
    Conjugar
    Paradigma verbal: muyn (su. tr.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.z-b-muynz-b-muyn-sucaz-b-muyn-nyngaz-b-muyn-iua
    neg.z-b-muyn-zaz-b-muyn-suca-zaz-b-muyn-zi-ngaz-b-muyn-za-n iua
    2.ª sg.m-m-muynm-m-muyn-sucam-m-muyn-nyngam-m-muyn-iua
    neg.m-m-muyn-zam-m-muyn-suca-zam-m-muyn-zi-ngam-m-muyn-za-n iua
    3.ªa-b-muyna-b-muyn-sucaa-b-muyn-nyngaa-b-muyn-iua
    neg.a-b-muyn-zaa-b-muyn-suca-zaa-b-muyn-zi-ngaa-b-muyn-za-n iua
    1.ª pl.chi-b-muynchi-b-muyn-sucachi-b-muyn-nyngachi-b-muyn-iua
    neg.chi-b-muyn-zachi-b-muyn-suca-zachi-b-muyn-zi-ngachi-b-muyn-za-n iua
    2.ª pl.mi-b-muynmi-b-muyn-sucami-b-muyn-nyngami-b-muyn-iua
    neg.mi-b-muyn-zami-b-muyn-suca-zami-b-muyn-zi-ngami-b-muyn-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-muyn-uacha-muyn-sucacha-muyn-nyngacha-muyn-nynguepqua
    2.ª sg.ma-muyn-uama-muyn-sucama-muyn-nyngama-muyn-nynguepqua
    3.ªmuyn-uamuyn-sucamuyn-nyngamuyn-nynguepqua
    1.ª pl.chi-muyn-uachi-muyn-sucachi-muyn-nyngachi-muyn-nynguepqua
    2.ª pl.mi-muyn-uami-muyn-sucami-muyn-nyngami-muyn-nynguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)muyn-u
    2.ª pl. (Imp.)muyn-ua
    Apagar = Yquy Zemuynsuca. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) - Ms. 2923. fol. 6r


    zfihista a~.
    L.I. loc. v. Dormir un poco. ( Dormir por un instante. )
    Dormir un poco. Zfihista amuynsuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 61r


    zpquyquyz a~.
    L.II. loc. v. Equivocarse, turbarse, desmemoriarse, inadvertir. 
  5. Equivocarse.
    Turbarse. Zepquyquyz amuynsuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 122r
  6. Desmemoriarse.
    Desmemoriarse = Zepquyquy zamuynsuca. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) - Ms. 2923. fol. 18r
  7. Chochear, tener disminuidas las facultades mentales por la edad.
    Caducar. Zpquyquyz amuynsuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 33r
  8. Descuidarse, inadvertir.
    Descuidarse, ynadbertir. Zpquyquyz amuyne. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 54v

  9. zpquyquyz ys a~.
    L.III. loc. v. Admirarse, embebecerse, *entretenerse 
    Admirarse. Zepquyquyz ys amuyne [o] quycagataz chahas amuyne. Admiréme, sa, es también palabra de admiraçión y espanto. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 7r
    Embebecerse = ZepquyquyZ ys amuynsuca. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) - Ms. 2923. fol. 20r
    Ver también "Admirarse": muynsuca, saa