De Muysc cubun - Lengua Muisca
m |
m |
||
| Línea 17: | Línea 17: | ||
{{sema|Mirar}} | {{sema|Mirar}} | ||
| + | {{tuf|wahitinro|mirar|Headland}} | ||
{{arh|chwa-|ver|Frank}} | {{arh|chwa-|ver|Frank}} | ||
{{mbp|tu-á|ver|Huber & Reed}} | {{mbp|tu-á|ver|Huber & Reed}} | ||
| Línea 29: | Línea 30: | ||
Pruebate eʃa camiseta <nowiki>=</nowiki> ''yc azo machiba'', asi disen eſtos|104r}} | Pruebate eʃa camiseta <nowiki>=</nowiki> ''yc azo machiba'', asi disen eſtos|104r}} | ||
| − | {{IV|su. tr.| | + | {{IV|su. tr.| *Confiar.}} |
{{manuscrito_2923|Confiar en alguno. dicen asi <nowiki>=</nowiki> ''Zepabaguy chachibysuca''. vel ''chaguisqua''. l. ''Zepaboguy ipquabie Zuhuʠ amnynga'' &c.|12r}} | {{manuscrito_2923|Confiar en alguno. dicen asi <nowiki>=</nowiki> ''Zepabaguy chachibysuca''. vel ''chaguisqua''. l. ''Zepaboguy ipquabie Zuhuʠ amnynga'' &c.|12r}} | ||
{{sema|Confiar}} | {{sema|Confiar}} | ||
Revisión del 23:08 28 may 2019
chibysuca#I su. tr. Mirar, ver, observar. || chibysuca#II su. tr. Ver de, ver por, poner atención, atender, cuidar. || chibysuca#III su. tr. Probar, mirar a ver. || chibysuca#IV su. tr. *Confiar. || chibysuca#V || chibysuca#L I
Diccionario muysca - español. © Diego F. Gómez
(2008 - 2026).
chibysuca, chibisuca
Fon. Gonz.*/ʂiβɨsuka/ Cons.
*/tʲiβɨsuka/
I. su. tr. Mirar, ver, observar.
Paradigma verbal: chiby (su. tr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-b-chiby | z-b-chiby-suca | z-b-chiby-nynga | z-b-chiby-iua |
| neg. | z-b-chiby-za | z-b-chiby-suca-za | z-b-chiby-zi-nga | z-b-chiby-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-chiby | m-m-chiby-suca | m-m-chiby-nynga | m-m-chiby-iua |
| neg. | m-m-chiby-za | m-m-chiby-suca-za | m-m-chiby-zi-nga | m-m-chiby-za-n iua |
| 3.ª | a-b-chiby | a-b-chiby-suca | a-b-chiby-nynga | a-b-chiby-iua |
| neg. | a-b-chiby-za | a-b-chiby-suca-za | a-b-chiby-zi-nga | a-b-chiby-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-chiby | chi-b-chiby-suca | chi-b-chiby-nynga | chi-b-chiby-iua |
| neg. | chi-b-chiby-za | chi-b-chiby-suca-za | chi-b-chiby-zi-nga | chi-b-chiby-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-chiby | mi-b-chiby-suca | mi-b-chiby-nynga | mi-b-chiby-iua |
| neg. | mi-b-chiby-za | mi-b-chiby-suca-za | mi-b-chiby-zi-nga | mi-b-chiby-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-chiby-ua | cha-chiby-suca | cha-chiby-nynga | cha-chiby-nynguepqua |
| 2.ª sg. | ma-chiby-ua | ma-chiby-suca | ma-chiby-nynga | ma-chiby-nynguepqua |
| 3.ª | chiby-ua | chiby-suca | chiby-nynga | chiby-nynguepqua |
| 1.ª pl. | chi-chiby-ua | chi-chiby-suca | chi-chiby-nynga | chi-chiby-nynguepqua |
| 2.ª pl. | mi-chiby-ua | mi-chiby-suca | mi-chiby-nynga | mi-chiby-nynguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | chiby-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | chiby-ua |
Imp. chibu. Part. de pret. chiba.
Mirar. Bchibysuca, actiuo [o] ichiby gosqua, neutro. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 87v
¿Dónde está Pedro? Míralo. ¿Pedroz epquano asucune? Machiba. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 59v
Ver también "Mirar": chibygosqua, chibysuca, istysuca
uwa central: wahitinro - mirar (Headland
)
Ikʉ (Arhuaco): chwa- - ver (Frank
)
kággaba (kogui): túw-i - ver (Huber & Reed
)
II. su. tr. Ver de alguien o algo, poner atención, cuidar.
Paradigma verbal: chiby (su. tr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-b-chiby | z-b-chiby-suca | z-b-chiby-nynga | z-b-chiby-iua |
| neg. | z-b-chiby-za | z-b-chiby-suca-za | z-b-chiby-zi-nga | z-b-chiby-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-chiby | m-m-chiby-suca | m-m-chiby-nynga | m-m-chiby-iua |
| neg. | m-m-chiby-za | m-m-chiby-suca-za | m-m-chiby-zi-nga | m-m-chiby-za-n iua |
| 3.ª | a-b-chiby | a-b-chiby-suca | a-b-chiby-nynga | a-b-chiby-iua |
| neg. | a-b-chiby-za | a-b-chiby-suca-za | a-b-chiby-zi-nga | a-b-chiby-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-chiby | chi-b-chiby-suca | chi-b-chiby-nynga | chi-b-chiby-iua |
| neg. | chi-b-chiby-za | chi-b-chiby-suca-za | chi-b-chiby-zi-nga | chi-b-chiby-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-chiby | mi-b-chiby-suca | mi-b-chiby-nynga | mi-b-chiby-iua |
| neg. | mi-b-chiby-za | mi-b-chiby-suca-za | mi-b-chiby-zi-nga | mi-b-chiby-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-chiby-ua | cha-chiby-suca | cha-chiby-nynga | cha-chiby-nynguepqua |
| 2.ª sg. | ma-chiby-ua | ma-chiby-suca | ma-chiby-nynga | ma-chiby-nynguepqua |
| 3.ª | chiby-ua | chiby-suca | chiby-nynga | chiby-nynguepqua |
| 1.ª pl. | chi-chiby-ua | chi-chiby-suca | chi-chiby-nynga | chi-chiby-nynguepqua |
| 2.ª pl. | mi-chiby-ua | mi-chiby-suca | mi-chiby-nynga | mi-chiby-nynguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | chiby-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | chiby-ua |
Amicun zona íuquynque guequa amuys umpqua umchibuynynga, La tersera vísítar los enfermoʃ [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 134v
III. su. tr. Probar, mirar a ver.
Paradigma verbal: chiby (su. tr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-b-chiby | z-b-chiby-suca | z-b-chiby-nynga | z-b-chiby-iua |
| neg. | z-b-chiby-za | z-b-chiby-suca-za | z-b-chiby-zi-nga | z-b-chiby-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-chiby | m-m-chiby-suca | m-m-chiby-nynga | m-m-chiby-iua |
| neg. | m-m-chiby-za | m-m-chiby-suca-za | m-m-chiby-zi-nga | m-m-chiby-za-n iua |
| 3.ª | a-b-chiby | a-b-chiby-suca | a-b-chiby-nynga | a-b-chiby-iua |
| neg. | a-b-chiby-za | a-b-chiby-suca-za | a-b-chiby-zi-nga | a-b-chiby-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-chiby | chi-b-chiby-suca | chi-b-chiby-nynga | chi-b-chiby-iua |
| neg. | chi-b-chiby-za | chi-b-chiby-suca-za | chi-b-chiby-zi-nga | chi-b-chiby-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-chiby | mi-b-chiby-suca | mi-b-chiby-nynga | mi-b-chiby-iua |
| neg. | mi-b-chiby-za | mi-b-chiby-suca-za | mi-b-chiby-zi-nga | mi-b-chiby-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-chiby-ua | cha-chiby-suca | cha-chiby-nynga | cha-chiby-nynguepqua |
| 2.ª sg. | ma-chiby-ua | ma-chiby-suca | ma-chiby-nynga | ma-chiby-nynguepqua |
| 3.ª | chiby-ua | chiby-suca | chiby-nynga | chiby-nynguepqua |
| 1.ª pl. | chi-chiby-ua | chi-chiby-suca | chi-chiby-nynga | chi-chiby-nynguepqua |
| 2.ª pl. | mi-chiby-ua | mi-chiby-suca | mi-chiby-nynga | mi-chiby-nynguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | chiby-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | chiby-ua |
Prouar a haçer = bquys bchibysuca[,] quyu machiba, prueba a haçerlo =
Pruebate eʃa camiseta = yc azo machiba, asi disen eſtos [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 104r
IV. su. tr. *Confiar.
Paradigma verbal: chiby (su. tr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-b-chiby | z-b-chiby-suca | z-b-chiby-nynga | z-b-chiby-iua |
| neg. | z-b-chiby-za | z-b-chiby-suca-za | z-b-chiby-zi-nga | z-b-chiby-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-chiby | m-m-chiby-suca | m-m-chiby-nynga | m-m-chiby-iua |
| neg. | m-m-chiby-za | m-m-chiby-suca-za | m-m-chiby-zi-nga | m-m-chiby-za-n iua |
| 3.ª | a-b-chiby | a-b-chiby-suca | a-b-chiby-nynga | a-b-chiby-iua |
| neg. | a-b-chiby-za | a-b-chiby-suca-za | a-b-chiby-zi-nga | a-b-chiby-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-chiby | chi-b-chiby-suca | chi-b-chiby-nynga | chi-b-chiby-iua |
| neg. | chi-b-chiby-za | chi-b-chiby-suca-za | chi-b-chiby-zi-nga | chi-b-chiby-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-chiby | mi-b-chiby-suca | mi-b-chiby-nynga | mi-b-chiby-iua |
| neg. | mi-b-chiby-za | mi-b-chiby-suca-za | mi-b-chiby-zi-nga | mi-b-chiby-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-chiby-ua | cha-chiby-suca | cha-chiby-nynga | cha-chiby-nynguepqua |
| 2.ª sg. | ma-chiby-ua | ma-chiby-suca | ma-chiby-nynga | ma-chiby-nynguepqua |
| 3.ª | chiby-ua | chiby-suca | chiby-nynga | chiby-nynguepqua |
| 1.ª pl. | chi-chiby-ua | chi-chiby-suca | chi-chiby-nynga | chi-chiby-nynguepqua |
| 2.ª pl. | mi-chiby-ua | mi-chiby-suca | mi-chiby-nynga | mi-chiby-nynguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | chiby-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | chiby-ua |
Confiar en alguno. dicen asi = Zepabaguy chachibysuca. vel chaguisqua. l. Zepaboguy ipquabie Zuhuʠ amnynga &c. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) - Ms. 2923. fol. 12r
Ver también "Confiar": chibysuca
