De Muysc cubun - Lengua Muisca

m
m
Línea 28: Línea 28:
  
 
{{tuf|chiinro|1. cobrar. 2. pedir. 3. llamar|Headland}} {{tuf|chihinro|1. cobrar. 2. pedir. 3. llamar|Headland}}
 
{{tuf|chiinro|1. cobrar. 2. pedir. 3. llamar|Headland}} {{tuf|chihinro|1. cobrar. 2. pedir. 3. llamar|Headland}}
{{tuf|táyonro|2. pedir.|Headland}}
+
<!-- {{tuf|táyonro|2. pedir.|Headland}} -->
 
{{tuf|rahcuítinro|1. averiguar; investigar; analizar|Headland}} <!-- rahcuí-''tinnro'' -->
 
{{tuf|rahcuítinro|1. averiguar; investigar; analizar|Headland}} <!-- rahcuí-''tinnro'' -->
  

Revisión del 15:21 22 mar 2024

zisqua#I sq. tr. Pedir.  || zisqua#II sq. tr. Preguntar, interrogar.  || zisqua#III  || zisqua#IV  || zisqua#V  || zisqua#L I afihizaz b~ loc. v. tr. Desafiar.

Diccionario muysca - español. © Diego F. Gómez (2008 - 2026).

zisqua, ʒhisqua, ʒhisquâ, ʒhîsqua

Fon. Gonz.*/tʂiskua/ Cons. */tsiskua/
    ʃʲ:ʃ i:i i:i
    chahac ab~.
    I. sq. tr. Pedir. 
    Conjugar
    Paradigma verbal: zi (sq. tr.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.z-b-ziz-b-zi-squaz-b-zi-ngaz-b-zi-iua
    neg.z-b-zi-zaz-b-zi-squa-zaz-b-zi-zi-ngaz-b-zi-za-n iua
    2.ª sg.m-m-zim-m-zi-squam-m-zi-ngam-m-zi-iua
    neg.m-m-zi-zam-m-zi-squa-zam-m-zi-zi-ngam-m-zi-za-n iua
    3.ªa-b-zia-b-zi-squaa-b-zi-ngaa-b-zi-iua
    neg.a-b-zi-zaa-b-zi-squa-zaa-b-zi-zi-ngaa-b-zi-za-n iua
    1.ª pl.chi-b-zichi-b-zi-squachi-b-zi-ngachi-b-zi-iua
    neg.chi-b-zi-zachi-b-zi-squa-zachi-b-zi-zi-ngachi-b-zi-za-n iua
    2.ª pl.mi-b-zimi-b-zi-squami-b-zi-ngami-b-zi-iua
    neg.mi-b-zi-zami-b-zi-squa-zami-b-zi-zi-ngami-b-zi-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-zi-iacha-zi-scacha-zi-ngacha-zi-nguepqua
    2.ª sg.ma-zi-iama-zi-scama-zi-ngama-zi-nguepqua
    3.ªzi-iazi-scazi-ngazi-nguepqua
    1.ª pl.chi-zi-iachi-zi-scachi-zi-ngachi-zi-nguepqua
    2.ª pl.mi-zi-iami-zi-scami-zi-ngami-zi-nguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)zi-u
    2.ª pl. (Imp.)zi-ua

    Imp. ziu. Part. de pret. zye. Part. de pres. zisca.

    Cada uez que me ue me pide lo que le deuo. Chamisty puynuca ichubia chahac abzisqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 33r

    Cada uno de los tres me pide una manta. Minuc boi ata chahac zisca fuyzy gue. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 31v

    Pedir. Bzisqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 96v

    Pedir = Zebzisqua, ō preguntar = imp.o Ziu. [sic] (Giraldo & Gómez, 2011) - Ms. 2924. fol. 55v

    El preterito que se acaba en Í se combìerte en y, y ańadesele una E. Como, zebzisqua, pedir El preterito sersenado es eſta partícula zi, mudada la i, en y, y ańadida a la E. haze Zye, [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Gra. fol. 17r

    uwa central: chiinro - 1. cobrar. 2. pedir. 3. llamar (Headland )
    uwa central: chihinro - 1. cobrar. 2. pedir. 3. llamar (Headland )
    uwa central: rahcuítinro - 1. averiguar; investigar; analizar (Headland )



    chahac ab~.
    II. sq. tr. Preguntar, interrogar. 
    Conjugar
    Paradigma verbal: zi (sq. tr.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.z-b-ziz-b-zi-squaz-b-zi-ngaz-b-zi-iua
    neg.z-b-zi-zaz-b-zi-squa-zaz-b-zi-zi-ngaz-b-zi-za-n iua
    2.ª sg.m-m-zim-m-zi-squam-m-zi-ngam-m-zi-iua
    neg.m-m-zi-zam-m-zi-squa-zam-m-zi-zi-ngam-m-zi-za-n iua
    3.ªa-b-zia-b-zi-squaa-b-zi-ngaa-b-zi-iua
    neg.a-b-zi-zaa-b-zi-squa-zaa-b-zi-zi-ngaa-b-zi-za-n iua
    1.ª pl.chi-b-zichi-b-zi-squachi-b-zi-ngachi-b-zi-iua
    neg.chi-b-zi-zachi-b-zi-squa-zachi-b-zi-zi-ngachi-b-zi-za-n iua
    2.ª pl.mi-b-zimi-b-zi-squami-b-zi-ngami-b-zi-iua
    neg.mi-b-zi-zami-b-zi-squa-zami-b-zi-zi-ngami-b-zi-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-zi-iacha-zi-scacha-zi-ngacha-zi-nguepqua
    2.ª sg.ma-zi-iama-zi-scama-zi-ngama-zi-nguepqua
    3.ªzi-iazi-scazi-ngazi-nguepqua
    1.ª pl.chi-zi-iachi-zi-scachi-zi-ngachi-zi-nguepqua
    2.ª pl.mi-zi-iami-zi-scami-zi-ngami-zi-nguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)zi-u
    2.ª pl. (Imp.)zi-ua

    Preguntar. Bzisqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 103r

    uwa central: chiinro - 1. cobrar. 2. pedir. 3. llamar (Headland )
    uwa central: chihinro - 1. cobrar. 2. pedir. 3. llamar (Headland )
    uwa central: táyonro - 1. preguntar. (Headland )


    afihizaz b~.
    L.I. loc. v. tr. Desafiar. 
    Conjugar
    Paradigma verbal: zi (loc. v. tr.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.z-b-ziz-b-zi-squaz-b-zi-ngaz-b-zi-iua
    neg.z-b-zi-zaz-b-zi-squa-zaz-b-zi-zi-ngaz-b-zi-za-n iua
    2.ª sg.m-m-zim-m-zi-squam-m-zi-ngam-m-zi-iua
    neg.m-m-zi-zam-m-zi-squa-zam-m-zi-zi-ngam-m-zi-za-n iua
    3.ªa-b-zia-b-zi-squaa-b-zi-ngaa-b-zi-iua
    neg.a-b-zi-zaa-b-zi-squa-zaa-b-zi-zi-ngaa-b-zi-za-n iua
    1.ª pl.chi-b-zichi-b-zi-squachi-b-zi-ngachi-b-zi-iua
    neg.chi-b-zi-zachi-b-zi-squa-zachi-b-zi-zi-ngachi-b-zi-za-n iua
    2.ª pl.mi-b-zimi-b-zi-squami-b-zi-ngami-b-zi-iua
    neg.mi-b-zi-zami-b-zi-squa-zami-b-zi-zi-ngami-b-zi-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-zi-iacha-zi-scacha-zi-ngacha-zi-nguepqua
    2.ª sg.ma-zi-iama-zi-scama-zi-ngama-zi-nguepqua
    3.ªzi-iazi-scazi-ngazi-nguepqua
    1.ª pl.chi-zi-iachi-zi-scachi-zi-ngachi-zi-nguepqua
    2.ª pl.mi-zi-iami-zi-scami-zi-ngami-zi-nguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)zi-u
    2.ª pl. (Imp.)zi-ua
    Pret. abzi.

    Deʃafiar = afihizaz bzisqua, l, zubac bgasqua = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 54r

    Desafiar = Afihiza ze. pret.o abzi. bzisqua. l. Zubaque bgasqua muba cum bgasqua &c. V.g. Yo desafie á Pedro = Hycha Pedro.// Zubaʠ bga. Pedro me desafió à mi. = Pedro hycha obʠ cabga. l. Pedro obaque chebga. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) - Ms. 2923. fol. 18v

    Desafiar. afihiza,z, bzisqua. l. zubaque bgasgua. [sic] (Giraldo & Gómez, 2012) - Ms. 2922. Voc. fol. 40v

    Ver también "Desafiar":


    ahycaz b~.
    L.II. loc. v. tr. Llamar. 
    Conjugar
    Paradigma verbal: zi (loc. v. tr.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.z-b-ziz-b-zi-squaz-b-zi-ngaz-b-zi-iua
    neg.z-b-zi-zaz-b-zi-squa-zaz-b-zi-zi-ngaz-b-zi-za-n iua
    2.ª sg.m-m-zim-m-zi-squam-m-zi-ngam-m-zi-iua
    neg.m-m-zi-zam-m-zi-squa-zam-m-zi-zi-ngam-m-zi-za-n iua
    3.ªa-b-zia-b-zi-squaa-b-zi-ngaa-b-zi-iua
    neg.a-b-zi-zaa-b-zi-squa-zaa-b-zi-zi-ngaa-b-zi-za-n iua
    1.ª pl.chi-b-zichi-b-zi-squachi-b-zi-ngachi-b-zi-iua
    neg.chi-b-zi-zachi-b-zi-squa-zachi-b-zi-zi-ngachi-b-zi-za-n iua
    2.ª pl.mi-b-zimi-b-zi-squami-b-zi-ngami-b-zi-iua
    neg.mi-b-zi-zami-b-zi-squa-zami-b-zi-zi-ngami-b-zi-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-zi-iacha-zi-scacha-zi-ngacha-zi-nguepqua
    2.ª sg.ma-zi-iama-zi-scama-zi-ngama-zi-nguepqua
    3.ªzi-iazi-scazi-ngazi-nguepqua
    1.ª pl.chi-zi-iachi-zi-scachi-zi-ngachi-zi-nguepqua
    2.ª pl.mi-zi-iami-zi-scami-zi-ngami-zi-nguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)zi-u
    2.ª pl. (Imp.)zi-ua

    Llamar a otro = ahycaz bzisqua = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 84v

    uwa central: chiinro - 3. llamar (Headland )


    asan b~.
    L.III. loc. v. tr. Defender, favorecer. 
    Conjugar
    Paradigma verbal: zi (loc. v. tr.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.z-b-ziz-b-zi-squaz-b-zi-ngaz-b-zi-iua
    neg.z-b-zi-zaz-b-zi-squa-zaz-b-zi-zi-ngaz-b-zi-za-n iua
    2.ª sg.m-m-zim-m-zi-squam-m-zi-ngam-m-zi-iua
    neg.m-m-zi-zam-m-zi-squa-zam-m-zi-zi-ngam-m-zi-za-n iua
    3.ªa-b-zia-b-zi-squaa-b-zi-ngaa-b-zi-iua
    neg.a-b-zi-zaa-b-zi-squa-zaa-b-zi-zi-ngaa-b-zi-za-n iua
    1.ª pl.chi-b-zichi-b-zi-squachi-b-zi-ngachi-b-zi-iua
    neg.chi-b-zi-zachi-b-zi-squa-zachi-b-zi-zi-ngachi-b-zi-za-n iua
    2.ª pl.mi-b-zimi-b-zi-squami-b-zi-ngami-b-zi-iua
    neg.mi-b-zi-zami-b-zi-squa-zami-b-zi-zi-ngami-b-zi-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-zi-iacha-zi-scacha-zi-ngacha-zi-nguepqua
    2.ª sg.ma-zi-iama-zi-scama-zi-ngama-zi-nguepqua
    3.ªzi-iazi-scazi-ngazi-nguepqua
    1.ª pl.chi-zi-iachi-zi-scachi-zi-ngachi-zi-nguepqua
    2.ª pl.mi-zi-iami-zi-scami-zi-ngami-zi-nguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)zi-u
    2.ª pl. (Imp.)zi-ua

    Defender. Asan bzisqua [o] asan zpquansuca [o] asan zquynsuca [o] asas zinsuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 52v

    Fauoreçer. Asan bzísqua [o] asan zepquansuca [o] asas zinsuca [o] asan zquynsuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 76v

    Ver también "Favorecer":

    Comentarios: Podría tratarse del verbo zihisqua (cobijar, cubrir).


    aquihichan zeb~, aquihipqua zeb~.
    L.IV. loc. n. Averiguar, *investigar ( Inquirir por el origen o la causa de algo. )

    Averiguar = aquihichan. l. Aquichpqua. Zebzisqua. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) - Ms. 2923. fol. 8r

    Ver también "Averiguar": quihicha(2)