De Muysc cubun - Lengua Muisca
uitysuca#I su. tr. Azotar, golpear, dar (a alguien o algo *con un objeto) || uitysuca#II su. intr. Azotarse, golpearse. || uitysuca#III || uitysuca#IV || uitysuca#V || uitysuca#L I
Diccionario muysca - español. © Diego F. Gómez
(2008 - 2026).
uitysuca, guitysuca, uitasûca, uitesuca, uitisuca, uitɣsuca, uitɣsûca, uitẏsuca, uytisuca
Fon. Gonz.*/uitɨsuca/ Cons.
*/uitɨsuka/
I. su. tr. Azotar, golpear a alguien.
Paradigma verbal: uity (su. tr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-g-uity | z-g-uity-suca | z-g-uity-nynga | z-g-uity-iua |
| neg. | z-g-uity-za | z-g-uity-suca-za | z-g-uity-zi-nga | z-g-uity-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-g-uity | m-g-uity-suca | m-g-uity-nynga | m-g-uity-iua |
| neg. | m-g-uity-za | m-g-uity-suca-za | m-g-uity-zi-nga | m-g-uity-za-n iua |
| 3.ª | a-g-uity | a-g-uity-suca | a-g-uity-nynga | a-g-uity-iua |
| neg. | a-g-uity-za | a-g-uity-suca-za | a-g-uity-zi-nga | a-g-uity-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-g-uity | chi-g-uity-suca | chi-g-uity-nynga | chi-g-uity-iua |
| neg. | chi-g-uity-za | chi-g-uity-suca-za | chi-g-uity-zi-nga | chi-g-uity-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-g-uity | mi-g-uity-suca | mi-g-uity-nynga | mi-g-uity-iua |
| neg. | mi-g-uity-za | mi-g-uity-suca-za | mi-g-uity-zi-nga | mi-g-uity-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-uity-ua | cha-uity-suca | cha-uity-nynga | cha-uity-nynguepqua |
| 2.ª sg. | ma-uity-ua | ma-uity-suca | ma-uity-nynga | ma-uity-nynguepqua |
| 3.ª | uity-ua | uity-suca | uity-nynga | uity-nynguepqua |
| 1.ª pl. | chi-uity-ua | chi-uity-suca | chi-uity-nynga | chi-uity-nynguepqua |
| 2.ª pl. | mi-uity-ua | mi-uity-suca | mi-uity-nynga | mi-uity-nynguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | uity-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | uity-ua |
Açotar, Zeguitysuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 6v
Él sí me dio, pero yo no le di. Han chaguity cha zguityza. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 68r
Ver también "Golpear": chihizegosqua, chihizua, guity, gyisuca, ioque, nysqua, taguasuca, uitysuca, zahanasuca
uwa central: buquinro - golpear (Headland
)
kággaba (kogui): múʃ-i - golpear (& Reed
)
Comentarios: 1. La marca de ergatividad es asimilada por <gu>, según la ley expuesta por el profesor Quesada (2014) 2. Es probable que el verbo "aguaitar", usado en Cundiboyacá con el significado de golpear, provenga de este verbo.
II. su. intr. Azotarse, golpearse.
Paradigma verbal: uity (su. intr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-uity | z-uity-suca | z-uity-nynga | z-uity-iua |
| neg. | z-uity-za | z-uity-suca-za | z-uity-zi-nga | z-uity-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-uity | m-uity-suca | m-uity-nynga | m-uity-iua |
| neg. | m-uity-za | m-uity-suca-za | m-uity-zi-nga | m-uity-za-n iua |
| 3.ª | a-uity | a-uity-suca | a-uity-nynga | a-uity-iua |
| neg. | a-uity-za | a-uity-suca-za | a-uity-zi-nga | a-uity-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-uity | chi-uity-suca | chi-uity-nynga | chi-uity-iua |
| neg. | chi-uity-za | chi-uity-suca-za | chi-uity-zi-nga | chi-uity-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-uity | mi-uity-suca | mi-uity-nynga | mi-uity-iua |
| neg. | mi-uity-za | mi-uity-suca-za | mi-uity-zi-nga | mi-uity-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-uity-ua | cha-uity-suca | cha-uity-nynga | cha-uity-nynguepqua |
| 2.ª sg. | ma-uity-ua | ma-uity-suca | ma-uity-nynga | ma-uity-nynguepqua |
| 3.ª | a-uity-ua | a-uity-suca | a-uity-nynga | a-uity-nynguepqua |
| 1.ª pl. | chi-uity-ua | chi-uity-suca | chi-uity-nynga | chi-uity-nynguepqua |
| 2.ª pl. | mi-uity-ua | mi-uity-suca | mi-uity-nynga | mi-uity-nynguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | a-uity-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | a-uity-ua |
Açotarse. Zuitysuca, muitysuca. Terçera persona no tiene, ni tampoco plural, dirán: atas aguity, él proprio se açotó. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 6v
