chibysuca#I su. tr. Mirar, ver, observar. || chibysuca#II su. tr. Ver de, ver por, poner atención, atender, cuidar. || chibysuca#III su. tr. Probar, mirar a ver. || chibysuca#IV su. tr. *Confiar. || chibysuca#V || chibysuca#L I
chibysuca, chibisuca
- 1. chibu. Mire, mira (Usada para llamar la atención. Lit. mira, mire)
- 2. chibusgua. Miren (Usado para llamar la atención de más de uno)
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-b-chiby | z-b-chiby-suca | z-b-chiby-nynga | z-b-chiby-iua |
| neg. | z-b-chiby-za | z-b-chiby-suca-za | z-b-chiby-zi-nga | z-b-chiby-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-chiby | m-m-chiby-suca | m-m-chiby-nynga | m-m-chiby-iua |
| neg. | m-m-chiby-za | m-m-chiby-suca-za | m-m-chiby-zi-nga | m-m-chiby-za-n iua |
| 3.ª | a-b-chiby | a-b-chiby-suca | a-b-chiby-nynga | a-b-chiby-iua |
| neg. | a-b-chiby-za | a-b-chiby-suca-za | a-b-chiby-zi-nga | a-b-chiby-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-chiby | chi-b-chiby-suca | chi-b-chiby-nynga | chi-b-chiby-iua |
| neg. | chi-b-chiby-za | chi-b-chiby-suca-za | chi-b-chiby-zi-nga | chi-b-chiby-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-chiby | mi-b-chiby-suca | mi-b-chiby-nynga | mi-b-chiby-iua |
| neg. | mi-b-chiby-za | mi-b-chiby-suca-za | mi-b-chiby-zi-nga | mi-b-chiby-za-n iua |
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-chiby-ua | cha-chiby-suca | cha-chiby-nynga | cha-chiby-nynguepqua |
| 2.ª sg. | ma-chiby-ua | ma-chiby-suca | ma-chiby-nynga | ma-chiby-nynguepqua |
| 3.ª | chiby-ua | chiby-suca | chiby-nynga | chiby-nynguepqua |
| 1.ª pl. | chi-chiby-ua | chi-chiby-suca | chi-chiby-nynga | chi-chiby-nynguepqua |
| 2.ª pl. | mi-chiby-ua | mi-chiby-suca | mi-chiby-nynga | mi-chiby-nynguepqua |
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | chiby-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | chiby-ua |
Mirar. Bchibysuca, actiuo [o] ichiby gosqua, neutro. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 87v
¿Dónde está Pedro? Míralo. ¿Pedroz epquano asucune? Machiba. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 59v
Ver también "Mirar": chibygosqua, chibysuca, istysuca
Ola, interjeccion de el que llama, Chibu. Y si es con muchos: yesgua. l. chibusgua. l. ysgu[.] [sic] (Giraldo & Gómez, 2012) - Ms. 2922. Voc. fol. 65r
Ver también "Llamar": chibysuca
Ver también "Mirar": chibygosqua, chibysuca, istysuca
Comentarios: Propiamente no es una interjección sino el imperativo del verbo -chibysuca, 'mirar'. 2. No bebe interpretarse como saludo, pues la equivalencia que utiliza el misionero en el manuscrito es 'hola', interjección que era usada para llamar a los inferiores o para llamar la atención.
Ola, intergeçión del que llama. Chibu; y si es con muchos, ys, gua l. chibus gua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 91v
Ola, interjeccion de el que llama, Chibu. Y si es con muchos: yesgua. l. chibusgua. l. ysgu[.] [sic] (Giraldo & Gómez, 2012) - Ms. 2922. Voc. fol. 65r
Ysoa sis mimnyniquaoa [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Con. fol. 144r
Ver también "Llamar": chibysuca
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-b-chiby | z-b-chiby-suca | z-b-chiby-nynga | z-b-chiby-iua |
| neg. | z-b-chiby-za | z-b-chiby-suca-za | z-b-chiby-zi-nga | z-b-chiby-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-chiby | m-m-chiby-suca | m-m-chiby-nynga | m-m-chiby-iua |
| neg. | m-m-chiby-za | m-m-chiby-suca-za | m-m-chiby-zi-nga | m-m-chiby-za-n iua |
| 3.ª | a-b-chiby | a-b-chiby-suca | a-b-chiby-nynga | a-b-chiby-iua |
| neg. | a-b-chiby-za | a-b-chiby-suca-za | a-b-chiby-zi-nga | a-b-chiby-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-chiby | chi-b-chiby-suca | chi-b-chiby-nynga | chi-b-chiby-iua |
| neg. | chi-b-chiby-za | chi-b-chiby-suca-za | chi-b-chiby-zi-nga | chi-b-chiby-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-chiby | mi-b-chiby-suca | mi-b-chiby-nynga | mi-b-chiby-iua |
| neg. | mi-b-chiby-za | mi-b-chiby-suca-za | mi-b-chiby-zi-nga | mi-b-chiby-za-n iua |
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-chiby-ua | cha-chiby-suca | cha-chiby-nynga | cha-chiby-nynguepqua |
| 2.ª sg. | ma-chiby-ua | ma-chiby-suca | ma-chiby-nynga | ma-chiby-nynguepqua |
| 3.ª | chiby-ua | chiby-suca | chiby-nynga | chiby-nynguepqua |
| 1.ª pl. | chi-chiby-ua | chi-chiby-suca | chi-chiby-nynga | chi-chiby-nynguepqua |
| 2.ª pl. | mi-chiby-ua | mi-chiby-suca | mi-chiby-nynga | mi-chiby-nynguepqua |
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | chiby-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | chiby-ua |
Amicun zona íuquynque guequa amuys umpqua umchibuynynga, La tersera vísítar los enfermoʃ [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 134v
Mírad por la caʃa = gue machiba = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 87v
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-b-chiby | z-b-chiby-suca | z-b-chiby-nynga | z-b-chiby-iua |
| neg. | z-b-chiby-za | z-b-chiby-suca-za | z-b-chiby-zi-nga | z-b-chiby-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-chiby | m-m-chiby-suca | m-m-chiby-nynga | m-m-chiby-iua |
| neg. | m-m-chiby-za | m-m-chiby-suca-za | m-m-chiby-zi-nga | m-m-chiby-za-n iua |
| 3.ª | a-b-chiby | a-b-chiby-suca | a-b-chiby-nynga | a-b-chiby-iua |
| neg. | a-b-chiby-za | a-b-chiby-suca-za | a-b-chiby-zi-nga | a-b-chiby-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-chiby | chi-b-chiby-suca | chi-b-chiby-nynga | chi-b-chiby-iua |
| neg. | chi-b-chiby-za | chi-b-chiby-suca-za | chi-b-chiby-zi-nga | chi-b-chiby-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-chiby | mi-b-chiby-suca | mi-b-chiby-nynga | mi-b-chiby-iua |
| neg. | mi-b-chiby-za | mi-b-chiby-suca-za | mi-b-chiby-zi-nga | mi-b-chiby-za-n iua |
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-chiby-ua | cha-chiby-suca | cha-chiby-nynga | cha-chiby-nynguepqua |
| 2.ª sg. | ma-chiby-ua | ma-chiby-suca | ma-chiby-nynga | ma-chiby-nynguepqua |
| 3.ª | chiby-ua | chiby-suca | chiby-nynga | chiby-nynguepqua |
| 1.ª pl. | chi-chiby-ua | chi-chiby-suca | chi-chiby-nynga | chi-chiby-nynguepqua |
| 2.ª pl. | mi-chiby-ua | mi-chiby-suca | mi-chiby-nynga | mi-chiby-nynguepqua |
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | chiby-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | chiby-ua |
Prouar a haçer = bquys bchibysuca[,] quyu machiba, prueba a haçerlo = Pruebate eʃa camiseta = yc azo machiba, asi disen eſtos [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 104r
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-b-chiby | z-b-chiby-suca | z-b-chiby-nynga | z-b-chiby-iua |
| neg. | z-b-chiby-za | z-b-chiby-suca-za | z-b-chiby-zi-nga | z-b-chiby-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-chiby | m-m-chiby-suca | m-m-chiby-nynga | m-m-chiby-iua |
| neg. | m-m-chiby-za | m-m-chiby-suca-za | m-m-chiby-zi-nga | m-m-chiby-za-n iua |
| 3.ª | a-b-chiby | a-b-chiby-suca | a-b-chiby-nynga | a-b-chiby-iua |
| neg. | a-b-chiby-za | a-b-chiby-suca-za | a-b-chiby-zi-nga | a-b-chiby-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-chiby | chi-b-chiby-suca | chi-b-chiby-nynga | chi-b-chiby-iua |
| neg. | chi-b-chiby-za | chi-b-chiby-suca-za | chi-b-chiby-zi-nga | chi-b-chiby-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-chiby | mi-b-chiby-suca | mi-b-chiby-nynga | mi-b-chiby-iua |
| neg. | mi-b-chiby-za | mi-b-chiby-suca-za | mi-b-chiby-zi-nga | mi-b-chiby-za-n iua |
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-chiby-ua | cha-chiby-suca | cha-chiby-nynga | cha-chiby-nynguepqua |
| 2.ª sg. | ma-chiby-ua | ma-chiby-suca | ma-chiby-nynga | ma-chiby-nynguepqua |
| 3.ª | chiby-ua | chiby-suca | chiby-nynga | chiby-nynguepqua |
| 1.ª pl. | chi-chiby-ua | chi-chiby-suca | chi-chiby-nynga | chi-chiby-nynguepqua |
| 2.ª pl. | mi-chiby-ua | mi-chiby-suca | mi-chiby-nynga | mi-chiby-nynguepqua |
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | chiby-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | chiby-ua |
Confiar en alguno. dicen asi = Zepabaguy chachibysuca. vel chaguisqua. l. Zepaboguy ipquabie Zuhuʠ amnynga &c. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) - Ms. 2923. fol. 12r
Ver también "Confiar":
