De Muysc cubun - Lengua Muisca
insuca#I su. intr. Dar voz, echar voz (*Hablar de forma clara y coherente) || insuca#II su. intr. Gemir, lamentarse. || insuca#III || insuca#IV || insuca#V || insuca#L I asan z~, aquyhyc z~ loc. v., loc. v. intr. Favorecer, defender, Detener (1. Decirle a alguien que no haga algo 2. Ponerse delante de alguien '?') (lit. hablar en favor de alguien)
Diccionario muysca - español. © Diego F. Gómez
(2008 - 2026).
insuca
Fon. Gonz.*/insuka/ Cons.
*/insuka/
- 1. Gorjear, cantar el ave.
- 2. z~za. Callar.
I. su. intr. Dar voz, hablar.
Paradigma verbal: in (su. intr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-in | z-in-suca | z-in-nynga | z-in-iua |
| neg. | z-in-za | z-in-suca-za | z-in-zi-nga | z-in-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-in | m-in-suca | m-in-nynga | m-in-iua |
| neg. | m-in-za | m-in-suca-za | m-in-zi-nga | m-in-za-n iua |
| 3.ª | a-in | a-in-suca | a-in-nynga | a-in-iua |
| neg. | a-in-za | a-in-suca-za | a-in-zi-nga | a-in-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-in | chi-in-suca | chi-in-nynga | chi-in-iua |
| neg. | chi-in-za | chi-in-suca-za | chi-in-zi-nga | chi-in-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-in | mi-in-suca | mi-in-nynga | mi-in-iua |
| neg. | mi-in-za | mi-in-suca-za | mi-in-zi-nga | mi-in-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-in-ua | cha-in-suca | cha-in-nynga | cha-in-nynguepqua |
| 2.ª sg. | ma-in-ua | ma-in-suca | ma-in-nynga | ma-in-nynguepqua |
| 3.ª | a-in-ua | a-in-suca | a-in-nynga | a-in-nynguepqua |
| 1.ª pl. | chi-in-ua | chi-in-suca | chi-in-nynga | chi-in-nynguepqua |
| 2.ª pl. | mi-in-ua | mi-in-suca | mi-in-nynga | mi-in-nynguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | a-in-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | a-in-ua |
Imp. aisu. Part. de pret. ainuca. Part. de pres. aisa. Part. de fut. ainynga.
Boz dar, esto es, echar la voz, ora sea hablando, ora de otra manera. zinsuca, minsuca, ainsuca. aisu. chainuca, chaisa, chaininga. [sic] (Giraldo & Gómez, 2012) - Ms. 2922. Voc. fol. 24r
Voz dar. Zinsuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 123r
Cantar las aues. Ainsuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 36r
Ver también "Gorjear": insuca, quyhynsuca
Callar. Zinsucaza zcubunsucaza. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 34v
II. su. intr. Gemir, lamentarse.
Paradigma verbal: in (su. intr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-in | z-in-suca | z-in-nynga | z-in-iua |
| neg. | z-in-za | z-in-suca-za | z-in-zi-nga | z-in-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-in | m-in-suca | m-in-nynga | m-in-iua |
| neg. | m-in-za | m-in-suca-za | m-in-zi-nga | m-in-za-n iua |
| 3.ª | a-in | a-in-suca | a-in-nynga | a-in-iua |
| neg. | a-in-za | a-in-suca-za | a-in-zi-nga | a-in-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-in | chi-in-suca | chi-in-nynga | chi-in-iua |
| neg. | chi-in-za | chi-in-suca-za | chi-in-zi-nga | chi-in-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-in | mi-in-suca | mi-in-nynga | mi-in-iua |
| neg. | mi-in-za | mi-in-suca-za | mi-in-zi-nga | mi-in-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-in-ua | cha-in-suca | cha-in-nynga | cha-in-nynguepqua |
| 2.ª sg. | ma-in-ua | ma-in-suca | ma-in-nynga | ma-in-nynguepqua |
| 3.ª | a-in-ua | a-in-suca | a-in-nynga | a-in-nynguepqua |
| 1.ª pl. | chi-in-ua | chi-in-suca | chi-in-nynga | chi-in-nynguepqua |
| 2.ª pl. | mi-in-ua | mi-in-suca | mi-in-nynga | mi-in-nynguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | a-in-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | a-in-ua |
...Iſû, coſû, ɣnga vm pecado... (...gime, llora, y tu pecado...) (Dueñas G., Gómez D. & Melo L, 2011.) - Gra. Lu. fol. 138r
...Por lo qual gime, llora, y pidele que te perdone... (Dueñas G., Gómez D. & Melo L, 2011.) - Gra. Lu. fol. 138v
asan z~.
I. loc. v. Favorecer, defender (lit. ponerse en favor de alguien).
Defender. Asan bzisqua [o] asan zpquansuca [o] asan zquynsuca [o] asas zinsuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 52v
Fauoreçer. Asan bzísqua [o] asan zepquansuca [o] asas zinsuca [o] asan zquynsuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 76v
aquyhyc z~.
I. loc. v. Detener (lit. ponerse(?) delante de alguien)
Detenerlo, estorbarle que no baya. Aquyhyc zinsuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 57V
