De Muysc cubun - Lengua Muisca
m |
m (Clasificar |cit: mover {{come}}, {{sema}} y cognados a |come=, |sema*=, |cog=) |
||
| (No se muestran 20 ediciones intermedias del mismo usuario) | |||
| Línea 2: | Línea 2: | ||
|IPA_GONZALEZ = insuka | |IPA_GONZALEZ = insuka | ||
|IPA_CONSTENLA = | |IPA_CONSTENLA = | ||
| − | | | + | |PROTO = teˈin- → iin |
<!-- | <!-- | ||
1. dʒin- → jin- | 1. dʒin- → jin- | ||
--> | --> | ||
| − | |FON = | + | |FON = |
| − | |FONE = | + | |FONE = |
|GRUPO = | |GRUPO = | ||
[[c1::0:t]] | [[c1::0:t]] | ||
[[c1::i:e]] | [[c1::i:e]] | ||
| − | [[c1::n: | + | [[c1::n:w̃]] [[c1::z:w̃]] |
| − | [[c1:: | + | [[c1::ə:i]] |
| − | | | + | |
| + | |COM = | ||
| + | 1. Este verbo y tinansuca (único verbo que comienza con 'ti'), parecen ser el mismo. | ||
| + | 2. Este verbo tiene una "s" en varias de sus conjugaciones. Su equivalencia parece haber sido "z". Sufrió una desnasalización. | ||
|MORFOLOGIA = [[iny]] [[-suca]] | |MORFOLOGIA = [[iny]] [[-suca]] | ||
}} | }} | ||
| − | {{I| su. intr. | Dar voz, | + | {{I| su. intr. | Dar voz, echar voz | |
| + | |def = *Hablar de forma clara y coherente | ||
| + | |||
| + | |con = | ||
| + | |||
{{verbo | {{verbo | ||
|imp=aisu | |imp=aisu | ||
| Línea 26: | Línea 33: | ||
|par_fut=inynga/*innynga | |par_fut=inynga/*innynga | ||
}} | }} | ||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |cit= | ||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
{{voc_2922|Boz dar, esto es, echar la voz, ora sea hablando, ora de otra manera. ''zinsuca, minsuca, ainsuca. aisu. chainuca, chaisa, chaininga''.|24r}} | {{voc_2922|Boz dar, esto es, echar la voz, ora sea hablando, ora de otra manera. ''zinsuca, minsuca, ainsuca. aisu. chainuca, chaisa, chaininga''.|24r}} | ||
{{voc_158|Voz dar. ''Zinsuca''.|123r}} | {{voc_158|Voz dar. ''Zinsuca''.|123r}} | ||
| − | |||
| − | |||
| − | + | <!-- | |
| + | No parece ser cognado de este verbo, sino de 'tinansuca' | ||
| + | {{tuf|tenanro|1.contestar; hablar. 2. saludar (cuando alguien vuelve). 5. cantar (grillo o pájaro)|Headland}} | ||
| + | --> | ||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |sub= | ||
| + | |||
| + | {{subacep | ||
| + | | | ||
| + | | Gorjear, cantar el ave. | ||
| + | | sema = Gorjear | ||
| + | | citas = | ||
{{voc_158|Cantar las aues. ''Ainsuca''.|36r}} | {{voc_158|Cantar las aues. ''Ainsuca''.|36r}} | ||
| − | + | }} | |
| − | + | {{subacep | |
| + | | z~za | ||
| + | | Callar. | ||
| + | | sema = Callar | ||
| + | | citas = | ||
{{voc_158|Callar. ''Zinsucaza zcubunsucaza''.|34v}} | {{voc_158|Callar. ''Zinsucaza zcubunsucaza''.|34v}} | ||
| − | {{sema | + | }} |
| + | |||
| + | |||
| + | |come= | ||
| + | |||
| + | Según el diccionario de autoridades (1732): | ||
| + | ECHAR LA VOZ. En la Música es cantar claro y fuerte, y no entre dientes ni baxo, o a media voz, sino pronunciando y hablando clara y distintamente. Latín. Elata claraque voce canere. Diccionario de Autoridades - Tomo III (1732) | ||
| + | |||
| + | |||
| + | |cog= | ||
| + | |||
| + | {{tuf|tew̃inro|hablar; charlar|Headland}} | ||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |sema=Hablar}} | ||
| + | |||
| + | {{II| su. intr. | Gemir, lamentarse. |cit= | ||
| + | |||
| − | |||
{{gra_lugo|...''<u>Iſû</u>, coſû, ɣnga vm pecado''... (...<u>gime</u>, llora, y tu pecado...)|138r}} | {{gra_lugo|...''<u>Iſû</u>, coſû, ɣnga vm pecado''... (...<u>gime</u>, llora, y tu pecado...)|138r}} | ||
{{gra_lugo|...Por lo qual gime, llora, y pidele que te perdone...|138v}} | {{gra_lugo|...Por lo qual gime, llora, y pidele que te perdone...|138v}} | ||
| − | |||
| + | |||
| + | |sema= | ||
| + | |||
| + | Gemir | ||
| + | |||
| + | }} | ||
{{L_I| loc. v. intr.| Favorecer, defender | asan z~ | {{L_I| loc. v. intr.| Favorecer, defender | asan z~ | ||
|def = lit. hablar en favor de alguien | |def = lit. hablar en favor de alguien | ||
| − | + | ||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |cit= | ||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
{{voc_158|Defender. ''Asan bzisqua'' [o] ''asan zpquansuca'' [o] ''asan zquynsuca'' [o] ''asas zinsuca''.|52v}} | {{voc_158|Defender. ''Asan bzisqua'' [o] ''asan zpquansuca'' [o] ''asan zquynsuca'' [o] ''asas zinsuca''.|52v}} | ||
{{voc_158|Fauoreçer. ''Asan bzísqua'' [o] ''asan zepquansuca'' [o] ''asas zinsuca'' [o] ''asan zquynsuca''.|76v}} | {{voc_158|Fauoreçer. ''Asan bzísqua'' [o] ''asan zepquansuca'' [o] ''asas zinsuca'' [o] ''asan zquynsuca''.|76v}} | ||
| − | |||
| − | {{L_I| loc. v. | Detener ( | + | |
| + | |sema=Favorecer}} | ||
| + | |||
| + | {{L_I| loc. v. | Detener (1. Decirle a alguien que no haga algo 2. Ponerse delante de alguien '?') |aquyhyc z~|cit= | ||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
{{voc_158|Detenerlo, estorbarle que no baya. ''Aquyhyc zinsuca''.|57V}} | {{voc_158|Detenerlo, estorbarle que no baya. ''Aquyhyc zinsuca''.|57V}} | ||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |come= | ||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | Tal parece que tiene una raíz distinta al lexema actual | ||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |sema=Detener}} | ||
Revisión actual - 10:50 17 sep 2025
insuca#I su. intr. Dar voz, echar voz (*Hablar de forma clara y coherente) || insuca#II su. intr. Gemir, lamentarse. || insuca#III || insuca#IV || insuca#V || insuca#L I asan z~, aquyhyc z~ loc. v., loc. v. intr. Favorecer, defender, Detener (1. Decirle a alguien que no haga algo 2. Ponerse delante de alguien '?') (lit. hablar en favor de alguien)
Diccionario muysca - español. © Diego F. Gómez
(2008 - 2026).
insuca
Fon. Gonz.*/insuka/ Cons.
*/insuka/
- Gorjear, cantar el ave. Cantar las aues. Ainsuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 36rVer también " Gorjear ": insuca, quyhynsuca
- Callar. Callar. Zinsucaza zcubunsucaza. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 34v
I. su. intr. Dar voz, echar voz ( *Hablar de forma clara y coherente. ) Imp. aisu. Part. de pret. isa. Part. de pres. inuca. Part. de fut. inynga/*innynga.
Paradigma verbal: in (su. intr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-in | z-in-suca | z-in-nynga | z-in-iua |
| neg. | z-in-za | z-in-suca-za | z-in-zi-nga | z-in-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-in | m-in-suca | m-in-nynga | m-in-iua |
| neg. | m-in-za | m-in-suca-za | m-in-zi-nga | m-in-za-n iua |
| 3.ª | a-in | a-in-suca | a-in-nynga | a-in-iua |
| neg. | a-in-za | a-in-suca-za | a-in-zi-nga | a-in-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-in | chi-in-suca | chi-in-nynga | chi-in-iua |
| neg. | chi-in-za | chi-in-suca-za | chi-in-zi-nga | chi-in-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-in | mi-in-suca | mi-in-nynga | mi-in-iua |
| neg. | mi-in-za | mi-in-suca-za | mi-in-zi-nga | mi-in-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-in-ua | cha-in-suca | cha-in-nynga | cha-in-nynguepqua |
| 2.ª sg. | ma-in-ua | ma-in-suca | ma-in-nynga | ma-in-nynguepqua |
| 3.ª | a-in-ua | a-in-suca | a-in-nynga | a-in-nynguepqua |
| 1.ª pl. | chi-in-ua | chi-in-suca | chi-in-nynga | chi-in-nynguepqua |
| 2.ª pl. | mi-in-ua | mi-in-suca | mi-in-nynga | mi-in-nynguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | a-in-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | a-in-ua |
Comentarios: Según el diccionario de autoridades (1732):
ECHAR LA VOZ. En la Música es cantar claro y fuerte, y no entre dientes ni baxo, o a media voz, sino pronunciando y hablando clara y distintamente. Latín. Elata claraque voce canere. Diccionario de Autoridades - Tomo III (1732)
Boz dar, esto es, echar la voz, ora sea hablando, ora de otra manera. zinsuca, minsuca, ainsuca. aisu. chainuca, chaisa, chaininga. [sic] (Giraldo & Gómez, 2012) - Ms. 2922. Voc. fol. 24r
Voz dar. Zinsuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 123r
uwa central: tew̃inro - hablar; charlar (Headland
)
z~za
II. su. intr. Gemir, lamentarse.
Paradigma verbal: in (su. intr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-in | z-in-suca | z-in-nynga | z-in-iua |
| neg. | z-in-za | z-in-suca-za | z-in-zi-nga | z-in-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-in | m-in-suca | m-in-nynga | m-in-iua |
| neg. | m-in-za | m-in-suca-za | m-in-zi-nga | m-in-za-n iua |
| 3.ª | a-in | a-in-suca | a-in-nynga | a-in-iua |
| neg. | a-in-za | a-in-suca-za | a-in-zi-nga | a-in-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-in | chi-in-suca | chi-in-nynga | chi-in-iua |
| neg. | chi-in-za | chi-in-suca-za | chi-in-zi-nga | chi-in-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-in | mi-in-suca | mi-in-nynga | mi-in-iua |
| neg. | mi-in-za | mi-in-suca-za | mi-in-zi-nga | mi-in-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-in-ua | cha-in-suca | cha-in-nynga | cha-in-nynguepqua |
| 2.ª sg. | ma-in-ua | ma-in-suca | ma-in-nynga | ma-in-nynguepqua |
| 3.ª | a-in-ua | a-in-suca | a-in-nynga | a-in-nynguepqua |
| 1.ª pl. | chi-in-ua | chi-in-suca | chi-in-nynga | chi-in-nynguepqua |
| 2.ª pl. | mi-in-ua | mi-in-suca | mi-in-nynga | mi-in-nynguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | a-in-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | a-in-ua |
...Iſû, coſû, ɣnga vm pecado... (...gime, llora, y tu pecado...) (Dueñas G., Gómez D. & Melo L, 2011.) - Gra. Lu. fol. 138r
...Por lo qual gime, llora, y pidele que te perdone... (Dueñas G., Gómez D. & Melo L, 2011.) - Gra. Lu. fol. 138v
asan z~.
L.I. loc. v. intr. Favorecer, defender ( lit. hablar en favor de alguien. ) Error: No se pudo extraer la raíz de insuca. Defender. Asan bzisqua [o] asan zpquansuca [o] asan zquynsuca [o] asas zinsuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 52v
Fauoreçer. Asan bzísqua [o] asan zepquansuca [o] asas zinsuca [o] asan zquynsuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 76v
aquyhyc z~.
L.I. loc. v. Detener (1. Decirle a alguien que no haga algo 2. Ponerse delante de alguien '?') Detenerlo, estorbarle que no baya. Aquyhyc zinsuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 57V
