De Muysc cubun - Lengua Muisca

m (Texto reemplaza - '{{2|' a '{{II| |')
m
Línea 7: Línea 7:
 
}}
 
}}
  
 +
Pluralidad.
  
{{gramatical|Verbo -skua}}
+
{{I| sk. tr. | Alzar cosas pesadas.}}(Imperativo: ''[[imp::iao]]'').
 +
{{voc_158|Alçar alguna mole, lebantar buhíos, lebantar arcos. ''Biasqua''. Tanbién quando cantan para deçir q[ue] alçen la boz diçen: ''iao'', alça.|fol 11r}}
 +
{{voc_158|Leuantar el buhío o otra mole para llebarla a otra parte. ''Gue zebiasqua''.|fol 84r}}
  
{{I| |tr. Alzar cosas pesadas.}}(Imperativo: ''[[imp::iao]]'').
+
:1. '''guate ~'''. Colgar muchas cosas.
 +
{{voc_158|Colgar muchos paños, etc. ''Guate biasqua''.|fol 40r}}
 +
 
 +
:2. '''guan z~'''. Ahorcar a muchos.
 +
{{voc_158|Colgar a muchos. ''Guan zbiasqua''.|fol 40r}}
  
:1. Alzar o levantar cosas generalmente pesadas.
 
{{voc_158|Alçar alguna mole, lebantar buhíos, lebantar arcos. ''Biasqua''. Tanbién quando cantan para deçir q[ue] alçen la boz diçen: ''iao'', alça.|fol 11r}}
 
{{voc_158|Leuantar el buhío o otra mole para llebarla a otra parte. ''Gue zebiasqua''.|fol 84r}}
 
  
{{II| | tr. Recoger cosas. Indica pluralidad.}} (Imperativo: ''[[imp::io]]''. Participios: ''chaiaska, chaiaia, chaianga'').
+
{{II| sk. tr. | Recolectar cosas que están juntas. Indica pluralidad.}} (Imperativo: ''[[imp::io]]''. Participios: ''chaiaska, chaiaia, chaianga'').
  
:1. Recoger varias cosas que están juntas.
 
 
{{voc_158|Cojer hojas. ''Zbiasqua''. Ymperatiuo, ''io''. Partiçipios: ''chaiasca, chaiaia, chaianga''.|fol 39r}}
 
{{voc_158|Cojer hojas. ''Zbiasqua''. Ymperatiuo, ''io''. Partiçipios: ''chaiasca, chaiaia, chaianga''.|fol 39r}}
 
{{manuscrito_2924|Coger ojas, ó flores  <nowiki>=</nowiki> ''Zebiasqua''. Particip. de preto. <nowiki>=</nowiki> ''chaiaza, maiaia, ia ia'', &c.|fol 21r}}
 
{{manuscrito_2924|Coger ojas, ó flores  <nowiki>=</nowiki> ''Zebiasqua''. Particip. de preto. <nowiki>=</nowiki> ''chaiaza, maiaia, ia ia'', &c.|fol 21r}}
 
{{voc_158|Cojer flores. ''Zbiasqua''; y si cojen una a una, ''zmisqua''.|fol 39r}}
 
{{voc_158|Cojer flores. ''Zbiasqua''; y si cojen una a una, ''zmisqua''.|fol 39r}}
{{v_recoger}}
+
{{sema|Recoger}}
 
 
::1.1. '''guate ~'''- Colgar varias cosas.
 
{{voc_158|Colgar muchos paños, etc. ''Guate biasqua''.|fol 40r}}
 
  
::1.2. '''guan z~'''. Ahorcar a muchos.
 
{{voc_158|Colgar a muchos. ''Guan zbiasqua''.|fol 40r}}
 
  
 +
Singularidad
  
{{3|tr. '''kyhykas b~'''. Abrir, destapar.}}
+
{{III| sk. tr. | '''kyhykas b~'''. Abrir, destapar.}} (Imperativo: ''kyhykas iao''. Participios: ''kyhycas chaiaska, kyhycas chaiao, kyhycas chaianga''.)
  
:1. Abrir la puerta o entrada. (Imperativo: ''kyhykas iao''. Participios: ''kyhycas chaiaska, kyhycas chaiao, kyhycas chaianga''.)
+
:1. '''kyhykas b~'''. Abrir la entrada.  
 
{{voc_158|Abrir. ''Quyhycas biasqua'', yo abro; ''quyhicas miasqua'', tú abres; ''quyhycas abiasqua'', aquel abre, etc. Ymperatiuo, ''quhycas iao''. Partiçipios: ''quyhycas chaiasca, quyhycas chaiao, a quyhycas chaianga''.|fol 2v}}
 
{{voc_158|Abrir. ''Quyhycas biasqua'', yo abro; ''quyhicas miasqua'', tú abres; ''quyhycas abiasqua'', aquel abre, etc. Ymperatiuo, ''quhycas iao''. Partiçipios: ''quyhycas chaiasca, quyhycas chaiao, a quyhycas chaianga''.|fol 2v}}
  
::1.1. '''kyhykas  b~'''. Destapar, esto es, abrir.  
+
:2. '''kyhykas  b~'''. Destapar.  
 
{{voc_158|Desatapar. ''Quyhycas biasqua'' [o] ''aquyhyn bgusqua''.|fol 54r}}
 
{{voc_158|Desatapar. ''Quyhycas biasqua'' [o] ''aquyhyn bgusqua''.|fol 54r}}
  
  
 
+
{{IV| sk. tr. | Echar o colocar algo.}}
{{4|tr. Echar algo.}}
 
  
 
:1. '''sie ys b~'''. Echarle agua a las plantas.
 
:1. '''sie ys b~'''. Echarle agua a las plantas.
Línea 54: Línea 52:
 
:4. '''opkuas z~'''. Echar por los ojos.
 
:4. '''opkuas z~'''. Echar por los ojos.
 
{{voc_158|Echarle poluo en los ojos. ''Fusquez opquas biasqua''.|fol 65v}}
 
{{voc_158|Echarle poluo en los ojos. ''Fusquez opquas biasqua''.|fol 65v}}
 +
 +
 +
  
 
''Locuciones verbales''<br>
 
''Locuciones verbales''<br>

Revisión del 14:55 27 nov 2011

Plantilla:MUYSKA1

Pluralidad.


I. NULO Alzar cosas pesadas. 
Conjugar
Paradigma verbal: ia (sk. tr.)
Serie de Flexión Verbal
PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
1.ª sg.z-b-iaz-b-ia-squaz-b-ia-ngaz-b-ia-iua
neg.z-b-ia-zaz-b-ia-squa-zaz-b-ia-zi-ngaz-b-ia-za-n iua
2.ª sg.m-m-iam-m-ia-squam-m-ia-ngam-m-ia-iua
neg.m-m-ia-zam-m-ia-squa-zam-m-ia-zi-ngam-m-ia-za-n iua
3.ªa-b-iaa-b-ia-squaa-b-ia-ngaa-b-ia-iua
neg.a-b-ia-zaa-b-ia-squa-zaa-b-ia-zi-ngaa-b-ia-za-n iua
1.ª pl.chi-b-iachi-b-ia-squachi-b-ia-ngachi-b-ia-iua
neg.chi-b-ia-zachi-b-ia-squa-zachi-b-ia-zi-ngachi-b-ia-za-n iua
2.ª pl.mi-b-iami-b-ia-squami-b-ia-ngami-b-ia-iua
neg.mi-b-ia-zami-b-ia-squa-zami-b-ia-zi-ngami-b-ia-za-n iua
Serie de Nominalización
PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
1.ª sg.cha-ia-iacha-ia-scacha-ia-ngacha-ia-nguepqua
2.ª sg.ma-ia-iama-ia-scama-ia-ngama-ia-nguepqua
3.ªia-iaia-scaia-ngaia-nguepqua
1.ª pl.chi-ia-iachi-ia-scachi-ia-ngachi-ia-nguepqua
2.ª pl.mi-ia-iami-ia-scami-ia-ngami-ia-nguepqua
Modo Imperativo
PersonaForma Única
2.ª sg. (Imp.)ia-u
2.ª pl. (Imp.)ia-ua
(Imperativo: iao).
Alçar alguna mole, lebantar buhíos, lebantar arcos. Biasqua. Tanbién quando cantan para deçir q[ue] alçen la boz diçen: iao, alça. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - 11r Ms. 158. Voc. fol. fol 11r
Leuantar el buhío o otra mole para llebarla a otra parte. Gue zebiasqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - 84r Ms. 158. Voc. fol. fol 84r
1. guate ~. Colgar muchas cosas.
Colgar muchos paños, etc. Guate biasqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - 40r Ms. 158. Voc. fol. fol 40r
2. guan z~. Ahorcar a muchos.
Colgar a muchos. Guan zbiasqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - 40r Ms. 158. Voc. fol. fol 40r


II. NULO Recolectar cosas que están juntas. Indica pluralidad. 
Conjugar
Paradigma verbal: ia (sk. tr.)
Serie de Flexión Verbal
PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
1.ª sg.z-b-iaz-b-ia-squaz-b-ia-ngaz-b-ia-iua
neg.z-b-ia-zaz-b-ia-squa-zaz-b-ia-zi-ngaz-b-ia-za-n iua
2.ª sg.m-m-iam-m-ia-squam-m-ia-ngam-m-ia-iua
neg.m-m-ia-zam-m-ia-squa-zam-m-ia-zi-ngam-m-ia-za-n iua
3.ªa-b-iaa-b-ia-squaa-b-ia-ngaa-b-ia-iua
neg.a-b-ia-zaa-b-ia-squa-zaa-b-ia-zi-ngaa-b-ia-za-n iua
1.ª pl.chi-b-iachi-b-ia-squachi-b-ia-ngachi-b-ia-iua
neg.chi-b-ia-zachi-b-ia-squa-zachi-b-ia-zi-ngachi-b-ia-za-n iua
2.ª pl.mi-b-iami-b-ia-squami-b-ia-ngami-b-ia-iua
neg.mi-b-ia-zami-b-ia-squa-zami-b-ia-zi-ngami-b-ia-za-n iua
Serie de Nominalización
PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
1.ª sg.cha-ia-iacha-ia-scacha-ia-ngacha-ia-nguepqua
2.ª sg.ma-ia-iama-ia-scama-ia-ngama-ia-nguepqua
3.ªia-iaia-scaia-ngaia-nguepqua
1.ª pl.chi-ia-iachi-ia-scachi-ia-ngachi-ia-nguepqua
2.ª pl.mi-ia-iami-ia-scami-ia-ngami-ia-nguepqua
Modo Imperativo
PersonaForma Única
2.ª sg. (Imp.)ia-u
2.ª pl. (Imp.)ia-ua
(Imperativo: io. Participios: chaiaska, chaiaia, chaianga).
Cojer hojas. Zbiasqua. Ymperatiuo, io. Partiçipios: chaiasca, chaiaia, chaianga. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - 39r Ms. 158. Voc. fol. fol 39r
Coger ojas, ó flores = Zebiasqua. Particip. de preto. = chaiaza, maiaia, ia ia, &c. [sic] (Giraldo & Gómez, 2011) - 21r Ms. 2924. fol. fol 21r
Cojer flores. Zbiasqua; y si cojen una a una, zmisqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - 39r Ms. 158. Voc. fol. fol 39r
Ver también "Recoger": chichysuca, fisqua, iasqua(2)


Singularidad


III. NULO kyhykas b~. Abrir, destapar. 
Conjugar
Paradigma verbal: ia (sk. tr.)
Serie de Flexión Verbal
PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
1.ª sg.z-b-iaz-b-ia-squaz-b-ia-ngaz-b-ia-iua
neg.z-b-ia-zaz-b-ia-squa-zaz-b-ia-zi-ngaz-b-ia-za-n iua
2.ª sg.m-m-iam-m-ia-squam-m-ia-ngam-m-ia-iua
neg.m-m-ia-zam-m-ia-squa-zam-m-ia-zi-ngam-m-ia-za-n iua
3.ªa-b-iaa-b-ia-squaa-b-ia-ngaa-b-ia-iua
neg.a-b-ia-zaa-b-ia-squa-zaa-b-ia-zi-ngaa-b-ia-za-n iua
1.ª pl.chi-b-iachi-b-ia-squachi-b-ia-ngachi-b-ia-iua
neg.chi-b-ia-zachi-b-ia-squa-zachi-b-ia-zi-ngachi-b-ia-za-n iua
2.ª pl.mi-b-iami-b-ia-squami-b-ia-ngami-b-ia-iua
neg.mi-b-ia-zami-b-ia-squa-zami-b-ia-zi-ngami-b-ia-za-n iua
Serie de Nominalización
PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
1.ª sg.cha-ia-iacha-ia-scacha-ia-ngacha-ia-nguepqua
2.ª sg.ma-ia-iama-ia-scama-ia-ngama-ia-nguepqua
3.ªia-iaia-scaia-ngaia-nguepqua
1.ª pl.chi-ia-iachi-ia-scachi-ia-ngachi-ia-nguepqua
2.ª pl.mi-ia-iami-ia-scami-ia-ngami-ia-nguepqua
Modo Imperativo
PersonaForma Única
2.ª sg. (Imp.)ia-u
2.ª pl. (Imp.)ia-ua
(Imperativo: kyhykas iao. Participios: kyhycas chaiaska, kyhycas chaiao, kyhycas chaianga.)
1. kyhykas b~. Abrir la entrada.
Abrir. Quyhycas biasqua, yo abro; quyhicas miasqua, tú abres; quyhycas abiasqua, aquel abre, etc. Ymperatiuo, quhycas iao. Partiçipios: quyhycas chaiasca, quyhycas chaiao, a quyhycas chaianga. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - 2v Ms. 158. Voc. fol. fol 2v
2. kyhykas b~. Destapar.
Desatapar. Quyhycas biasqua [o] aquyhyn bgusqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - 54r Ms. 158. Voc. fol. fol 54r


IV. NULO Echar o colocar algo. 
Conjugar
Paradigma verbal: ia (sk. tr.)
Serie de Flexión Verbal
PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
1.ª sg.z-b-iaz-b-ia-squaz-b-ia-ngaz-b-ia-iua
neg.z-b-ia-zaz-b-ia-squa-zaz-b-ia-zi-ngaz-b-ia-za-n iua
2.ª sg.m-m-iam-m-ia-squam-m-ia-ngam-m-ia-iua
neg.m-m-ia-zam-m-ia-squa-zam-m-ia-zi-ngam-m-ia-za-n iua
3.ªa-b-iaa-b-ia-squaa-b-ia-ngaa-b-ia-iua
neg.a-b-ia-zaa-b-ia-squa-zaa-b-ia-zi-ngaa-b-ia-za-n iua
1.ª pl.chi-b-iachi-b-ia-squachi-b-ia-ngachi-b-ia-iua
neg.chi-b-ia-zachi-b-ia-squa-zachi-b-ia-zi-ngachi-b-ia-za-n iua
2.ª pl.mi-b-iami-b-ia-squami-b-ia-ngami-b-ia-iua
neg.mi-b-ia-zami-b-ia-squa-zami-b-ia-zi-ngami-b-ia-za-n iua
Serie de Nominalización
PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
1.ª sg.cha-ia-iacha-ia-scacha-ia-ngacha-ia-nguepqua
2.ª sg.ma-ia-iama-ia-scama-ia-ngama-ia-nguepqua
3.ªia-iaia-scaia-ngaia-nguepqua
1.ª pl.chi-ia-iachi-ia-scachi-ia-ngachi-ia-nguepqua
2.ª pl.mi-ia-iami-ia-scami-ia-ngami-ia-nguepqua
Modo Imperativo
PersonaForma Única
2.ª sg. (Imp.)ia-u
2.ª pl. (Imp.)ia-ua
1. sie ys b~. Echarle agua a las plantas.
Regar, ora sea el suelo o las plantas. Bsiesysuca. Aunque más proprio es para las plantas, y para regar el suelo, sie ys biasqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - 109r Ms. 158. Voc. fol. fol 109r
2. zhuen b~. Echar al hombro.
Echarse la manta o capa por el hombro. Zhuen biasqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - 66v Ms. 158. Voc. fol. fol 66v
3. hischan b~. Derramar.
Derramar generalmente. Hichan biasqua; como, ventanas hichan iau, derrama por la uentana. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - 53v Ms. 158. Voc. fol. fol 53v
4. opkuas z~. Echar por los ojos.
Echarle poluo en los ojos. Fusquez opquas biasqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - 65v Ms. 158. Voc. fol. fol 65v



Locuciones verbales

I. apkyky/achie z~. Atemorizar, amedrentar.

Amedrentar, amenaçar, atemoriçar. Apquyquy zebiasqua [o] achie zbiasqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - 14r Ms. 158. Voc. fol. fol 14r

I. aquiba b~. Despertar.

Despertar a otro. Aquibaze biasqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - 56v Ms. 158. Voc. fol. fol 56v

I. N

Harrear caballos. Hycabai itanbiasqua. Etan iao, harréalo. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - 80v Ms. 158. Voc. fol. fol 80v


I. K

Entremeterse. Yc biasqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - 73r Ms. 158. Voc. fol. fol 73r
Hincharse. Yc abiasqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - 81v Ms. 158. Voc. fol. fol 81v
Responder a las raçones. Obac biasqua [o] obac zegusqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - 109r Ms. 158. Voc. fol. fol 109r

I. Z?

Partear. Ie zbiasqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - 94 Ms. 158. Voc. fol. fol 94