De Muysc cubun - Lengua Muisca
tyhyzynsuca#I su. intr. Picar, arder, escocer, quemar (Producir ardor) || tyhyzynsuca#II su. intr. Picar, acedarse, agriarse (Producir acidez) || tyhyzynsuca#III || tyhyzynsuca#IV || tyhyzynsuca#V || tyhyzynsuca#L I
Diccionario muysca - español. © Diego F. Gómez
(2008 - 2026).
tyhyzynsuca
Fon. Gonz.*/tɨhɨtʂɨnsuka/ Cons.
*/tɨhɨtsɨnsuka/
I. su. intr. Picar, arder, escocer, quemar
Paradigma verbal: tyhyzyn (su. intr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | i-tyhyzyn | i-tyhyzyn-suca | i-tyhyzyn-nynga | i-tyhyzyn-iua |
| neg. | i-tyhyzyn-za | i-tyhyzyn-suca-za | i-tyhyzyn-zi-nga | i-tyhyzyn-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-tyhyzyn | m-tyhyzyn-suca | m-tyhyzyn-nynga | m-tyhyzyn-iua |
| neg. | m-tyhyzyn-za | m-tyhyzyn-suca-za | m-tyhyzyn-zi-nga | m-tyhyzyn-za-n iua |
| 3.ª | a-tyhyzyn | a-tyhyzyn-suca | a-tyhyzyn-nynga | a-tyhyzyn-iua |
| neg. | a-tyhyzyn-za | a-tyhyzyn-suca-za | a-tyhyzyn-zi-nga | a-tyhyzyn-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-tyhyzyn | chi-tyhyzyn-suca | chi-tyhyzyn-nynga | chi-tyhyzyn-iua |
| neg. | chi-tyhyzyn-za | chi-tyhyzyn-suca-za | chi-tyhyzyn-zi-nga | chi-tyhyzyn-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-tyhyzyn | mi-tyhyzyn-suca | mi-tyhyzyn-nynga | mi-tyhyzyn-iua |
| neg. | mi-tyhyzyn-za | mi-tyhyzyn-suca-za | mi-tyhyzyn-zi-nga | mi-tyhyzyn-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-tyhyzyn-ua | cha-tyhyzyn-suca | cha-tyhyzyn-nynga | cha-tyhyzyn-nynguepqua |
| 2.ª sg. | ma-tyhyzyn-ua | ma-tyhyzyn-suca | ma-tyhyzyn-nynga | ma-tyhyzyn-nynguepqua |
| 3.ª | a-tyhyzyn-ua | a-tyhyzyn-suca | a-tyhyzyn-nynga | a-tyhyzyn-nynguepqua |
| 1.ª pl. | chi-tyhyzyn-ua | chi-tyhyzyn-suca | chi-tyhyzyn-nynga | chi-tyhyzyn-nynguepqua |
| 2.ª pl. | mi-tyhyzyn-ua | mi-tyhyzyn-suca | mi-tyhyzyn-nynga | mi-tyhyzyn-nynguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | a-tyhyzyn-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | a-tyhyzyn-ua |
Quemar el agí y otras cosas semejantes. Atyhyzynsuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 106v
Ver también "Picar el ají": tyhyzynsuca
II. su. intr. Picar, acedarse, agriarse ( Producir acidez. )
Paradigma verbal: tyhyzyn (su. intr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | i-tyhyzyn | i-tyhyzyn-suca | i-tyhyzyn-nynga | i-tyhyzyn-iua |
| neg. | i-tyhyzyn-za | i-tyhyzyn-suca-za | i-tyhyzyn-zi-nga | i-tyhyzyn-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-tyhyzyn | m-tyhyzyn-suca | m-tyhyzyn-nynga | m-tyhyzyn-iua |
| neg. | m-tyhyzyn-za | m-tyhyzyn-suca-za | m-tyhyzyn-zi-nga | m-tyhyzyn-za-n iua |
| 3.ª | a-tyhyzyn | a-tyhyzyn-suca | a-tyhyzyn-nynga | a-tyhyzyn-iua |
| neg. | a-tyhyzyn-za | a-tyhyzyn-suca-za | a-tyhyzyn-zi-nga | a-tyhyzyn-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-tyhyzyn | chi-tyhyzyn-suca | chi-tyhyzyn-nynga | chi-tyhyzyn-iua |
| neg. | chi-tyhyzyn-za | chi-tyhyzyn-suca-za | chi-tyhyzyn-zi-nga | chi-tyhyzyn-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-tyhyzyn | mi-tyhyzyn-suca | mi-tyhyzyn-nynga | mi-tyhyzyn-iua |
| neg. | mi-tyhyzyn-za | mi-tyhyzyn-suca-za | mi-tyhyzyn-zi-nga | mi-tyhyzyn-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-tyhyzyn-ua | cha-tyhyzyn-suca | cha-tyhyzyn-nynga | cha-tyhyzyn-nynguepqua |
| 2.ª sg. | ma-tyhyzyn-ua | ma-tyhyzyn-suca | ma-tyhyzyn-nynga | ma-tyhyzyn-nynguepqua |
| 3.ª | a-tyhyzyn-ua | a-tyhyzyn-suca | a-tyhyzyn-nynga | a-tyhyzyn-nynguepqua |
| 1.ª pl. | chi-tyhyzyn-ua | chi-tyhyzyn-suca | chi-tyhyzyn-nynga | chi-tyhyzyn-nynguepqua |
| 2.ª pl. | mi-tyhyzyn-ua | mi-tyhyzyn-suca | mi-tyhyzyn-nynga | mi-tyhyzyn-nynguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | a-tyhyzyn-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | a-tyhyzyn-ua |
Corromperse el licor = Aguahaiansuca. l. Atyhyzynsuca. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) - Ms. 2923. fol. 14r