De Muysc cubun - Lengua Muisca

Revisión del 13:01 17 sep 2025 de Diegomez (discusión | contribs.) (Clasificar |cit: mover {{come}}, {{sema}} y cognados a |come=, |sema*=, |cog=)
(difs.) ← Revisión anterior | Revisión actual (difs.) | Revisión siguiente → (difs.)

buchuansuca#I su. intr. Secarse.  || buchuansuca#II su. intr. Absorberse, embeberse.  || buchuansuca#III  || buchuansuca#IV  || buchuansuca#V  || buchuansuca#L I

Diccionario muysca - español. © Diego F. Gómez (2008 - 2026).

buchuansuca, fuchuansuca

Fon. Gonz.*/βuʂuansuka/ Cons. */βutʲuansuka/
    {{{GRUPO}}}
    I. su. intr. Secarse. 
    Conjugar
    Paradigma verbal: buchuan (su. intr.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.z-buchuanz-buchuan-sucaz-buchuan-nyngaz-buchuan-iua
    neg.z-buchuan-zaz-buchuan-suca-zaz-buchuan-zi-ngaz-buchuan-za-n iua
    2.ª sg.m-buchuanm-buchuan-sucam-buchuan-nyngam-buchuan-iua
    neg.m-buchuan-zam-buchuan-suca-zam-buchuan-zi-ngam-buchuan-za-n iua
    3.ªa-buchuana-buchuan-sucaa-buchuan-nyngaa-buchuan-iua
    neg.a-buchuan-zaa-buchuan-suca-zaa-buchuan-zi-ngaa-buchuan-za-n iua
    1.ª pl.chi-buchuanchi-buchuan-sucachi-buchuan-nyngachi-buchuan-iua
    neg.chi-buchuan-zachi-buchuan-suca-zachi-buchuan-zi-ngachi-buchuan-za-n iua
    2.ª pl.mi-buchuanmi-buchuan-sucami-buchuan-nyngami-buchuan-iua
    neg.mi-buchuan-zami-buchuan-suca-zami-buchuan-zi-ngami-buchuan-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-buchuan-uacha-buchuan-sucacha-buchuan-nyngacha-buchuan-nynguepqua
    2.ª sg.ma-buchuan-uama-buchuan-sucama-buchuan-nyngama-buchuan-nynguepqua
    3.ªa-buchuan-uaa-buchuan-sucaa-buchuan-nyngaa-buchuan-nynguepqua
    1.ª pl.chi-buchuan-uachi-buchuan-sucachi-buchuan-nyngachi-buchuan-nynguepqua
    2.ª pl.mi-buchuan-uami-buchuan-sucami-buchuan-nyngami-buchuan-nynguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)a-buchuan-u
    2.ª pl. (Imp.)a-buchuan-ua

    Ver también " Secar ": buchuansuca, buchuasuca, caiquansuca, xiquynsuca, xiquysuca

    Secarse = Afuchuansuca. l. Acaîquansuca. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) - Ms. 2923. fol. 38r

    1. Enjugarse, limpiarse la humedad superficial de algo liso.

      Enxugarse algo = abuchuansuca = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 73v

    2. zhitaz a~
    3. Enronquecer, quedar ronco (lit. secarse la laringe).

      Enrronqueçerʃe = zhitaz afuchuansuca [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 72r

      Ver también " Enronquecer ": buchuansuca, hita


    II. su. intr. Absorberse, embeberse. 
    Conjugar
    Paradigma verbal: buchuan (su. intr.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.z-buchuanz-buchuan-sucaz-buchuan-nyngaz-buchuan-iua
    neg.z-buchuan-zaz-buchuan-suca-zaz-buchuan-zi-ngaz-buchuan-za-n iua
    2.ª sg.m-buchuanm-buchuan-sucam-buchuan-nyngam-buchuan-iua
    neg.m-buchuan-zam-buchuan-suca-zam-buchuan-zi-ngam-buchuan-za-n iua
    3.ªa-buchuana-buchuan-sucaa-buchuan-nyngaa-buchuan-iua
    neg.a-buchuan-zaa-buchuan-suca-zaa-buchuan-zi-ngaa-buchuan-za-n iua
    1.ª pl.chi-buchuanchi-buchuan-sucachi-buchuan-nyngachi-buchuan-iua
    neg.chi-buchuan-zachi-buchuan-suca-zachi-buchuan-zi-ngachi-buchuan-za-n iua
    2.ª pl.mi-buchuanmi-buchuan-sucami-buchuan-nyngami-buchuan-iua
    neg.mi-buchuan-zami-buchuan-suca-zami-buchuan-zi-ngami-buchuan-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-buchuan-uacha-buchuan-sucacha-buchuan-nyngacha-buchuan-nynguepqua
    2.ª sg.ma-buchuan-uama-buchuan-sucama-buchuan-nyngama-buchuan-nynguepqua
    3.ªa-buchuan-uaa-buchuan-sucaa-buchuan-nyngaa-buchuan-nynguepqua
    1.ª pl.chi-buchuan-uachi-buchuan-sucachi-buchuan-nyngachi-buchuan-nynguepqua
    2.ª pl.mi-buchuan-uami-buchuan-sucami-buchuan-nyngami-buchuan-nynguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)a-buchuan-u
    2.ª pl. (Imp.)a-buchuan-ua

    Enbeberse todo sin quedar nada. ys abuchuane. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 69r

    Enxugarse algo. Abuchuansuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 73v