m |
m |
||
| Línea 112: | Línea 112: | ||
{{voc_158|Señalar. ''Oquez bquysqua''.|113v}} | {{voc_158|Señalar. ''Oquez bquysqua''.|113v}} | ||
| − | :15 | + | :15. '''achiez zb~'''. Enaltecer, honrar. |
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
{{voc_158|Honrrar, haçer q[ue] tenga ônrra. ''Achiez zebquysqua''.|82r}} | {{voc_158|Honrrar, haçer q[ue] tenga ônrra. ''Achiez zebquysqua''.|82r}} | ||
| − | : | + | :16. '''ioquez b~'''. Jugar naipes. |
{{voc_158|Jugar a las bolas, a los naipes, etc. ''Boraz bquysqua, ioquez bquysqua'', etc...|83r}} | {{voc_158|Jugar a las bolas, a los naipes, etc. ''Boraz bquysqua, ioquez bquysqua'', etc...|83r}} | ||
| − | : | + | :17. '''caquez b~'''. Pelear. |
{{voc_158|Pelear. ''Zecasqua'' [o] ''caquez bquysqua''.|96v}} | {{voc_158|Pelear. ''Zecasqua'' [o] ''caquez bquysqua''.|96v}} | ||
{{sema|Reñir}} | {{sema|Reñir}} | ||
| − | : | + | :18. '''zintaz b~'''. Vengarse. |
{{voc_158|Vengarʃe <nowiki>=</nowiki> ''zintaz bquyqua. mintaz. mquysqua. entaz abquys˰qua'' |122v}} | {{voc_158|Vengarʃe <nowiki>=</nowiki> ''zintaz bquyqua. mintaz. mquysqua. entaz abquys˰qua'' |122v}} | ||
{{manuscrito_2924|Vengarse = ''Zinta ys bquysqua''. me vengo de él. ''minta chahas vmquisqua''. te vengas de mi. &c.|75r}} | {{manuscrito_2924|Vengarse = ''Zinta ys bquysqua''. me vengo de él. ''minta chahas vmquisqua''. te vengas de mi. &c.|75r}} | ||
{{sema|Vengarse}} | {{sema|Vengarse}} | ||
| − | : | + | :19. '''chunsoz b~'''. Idolatrar, adorar. |
{{voc_158|Ydolatrar. ''Chunso zbquysqua''.|124r}} | {{voc_158|Ydolatrar. ''Chunso zbquysqua''.|124r}} | ||
<!-- Con c --> | <!-- Con c --> | ||
| − | : | + | :20. '''chyscoc b~'''. Teñir de verde o azul. |
{{voc_158|Teñir. Díçese así: ''chyscoc bgasqua'' [o] ''chyscoc bquysqua'', teñirlo de verde o asul.|117r}} | {{voc_158|Teñir. Díçese así: ''chyscoc bgasqua'' [o] ''chyscoc bquysqua'', teñirlo de verde o asul.|117r}} | ||
| − | : | + | :21. '''anupquac b~'''. Achicar. |
{{voc_158|Achicar. ''Anupquac bgasqua, anupquac bquysqua, ys btasqua''.|6v}} | {{voc_158|Achicar. ''Anupquac bgasqua, anupquac bquysqua, ys btasqua''.|6v}} | ||
{{sema|Achicar}} | {{sema|Achicar}} | ||
| − | : | + | :22. '''choc b~'''. Regalar. |
{{voc_158|Regalar <nowiki>=</nowiki> ''choc bquysqua'' <nowiki>=</nowiki> |109r}} | {{voc_158|Regalar <nowiki>=</nowiki> ''choc bquysqua'' <nowiki>=</nowiki> |109r}} | ||
{{sema|Regalar}} | {{sema|Regalar}} | ||
| − | : | + | :23. sq. ditr. '''choc b~'''. Guardar, tener cuidado de alguien *o algo. |
{{voc_158|Guardar. ''Choc bquysqua''.|79r}} | {{voc_158|Guardar. ''Choc bquysqua''.|79r}} | ||
{{gra_2922|1...Dios te g[uard]e, quieres te confesar? // 1...''Dios mue choc <u>quyiâ</u>''|58r}} | {{gra_2922|1...Dios te g[uard]e, quieres te confesar? // 1...''Dios mue choc <u>quyiâ</u>''|58r}} | ||
| − | : | + | :24. '''ubac b~'''. Ayuntar, juntar, añadir. |
{{voc_158|Ayuntar. ''Hatan bquysqua'' [o] ''ubac btasqua'' [o] ''ubac bquysqua'' [o] ''atupquac bgasqua''.|9v}} | {{voc_158|Ayuntar. ''Hatan bquysqua'' [o] ''ubac btasqua'' [o] ''ubac bquysqua'' [o] ''atupquac bgasqua''.|9v}} | ||
{{sema|Ayuntar}} | {{sema|Ayuntar}} | ||
<!-- Otros --> | <!-- Otros --> | ||
| − | : | + | :25. '''chogue a~'''. Poder (lit. hacerlo bien). |
{{voc_158|Pudelo jo haçer <nowiki>=</nowiki> ''chogue bquy'' <nowiki>=</nowiki>|100r}} | {{voc_158|Pudelo jo haçer <nowiki>=</nowiki> ''chogue bquy'' <nowiki>=</nowiki>|100r}} | ||
{{voc_158|Pudiendolo jo haçer <nowiki>=</nowiki> ''bquynga choc aguensan'', L, <nowiki>=</nowiki> ''chaquyiasa chonga xin'', El negatiuo se dise en la forma síguíente, no puedo jr <nowiki>=</nowiki> ''inazinga'', no puedo andar, ''inyne machuenza[,] inynez aquynza''. auque quise jr no pude, ''inanga bgaz aquynza'' <nowiki>=</nowiki>|100r}} | {{voc_158|Pudiendolo jo haçer <nowiki>=</nowiki> ''bquynga choc aguensan'', L, <nowiki>=</nowiki> ''chaquyiasa chonga xin'', El negatiuo se dise en la forma síguíente, no puedo jr <nowiki>=</nowiki> ''inazinga'', no puedo andar, ''inyne machuenza[,] inynez aquynza''. auque quise jr no pude, ''inanga bgaz aquynza'' <nowiki>=</nowiki>|100r}} | ||
| Línea 161: | Línea 157: | ||
<!-- Con s --> | <!-- Con s --> | ||
| − | : | + | :26. '''ies/ietan b~'''. Llenar el estómago. |
{{voc_158|Henchir. ''Ies bzasqua'' [o] ''ies mnysqua'' [o] ''ies bquysqua'' [o] ''yetan azasqua'' [o] ''yetan anysqua'' [o] ''yetan bquysqua''.|81r}} | {{voc_158|Henchir. ''Ies bzasqua'' [o] ''ies mnysqua'' [o] ''ies bquysqua'' [o] ''yetan azasqua'' [o] ''yetan anysqua'' [o] ''yetan bquysqua''.|81r}} | ||
| − | : | + | :27. '''gahans/insgahans b~'''. Mezclar o revolver. |
{{voc_158|Reuoluer ropa o otra cosa. ''Bsaquesuca'' [o] ''bsachysuca'' [o] ''insgahans bquysqua''. Es lo mismo que mesclar.|108v}} | {{voc_158|Reuoluer ropa o otra cosa. ''Bsaquesuca'' [o] ''bsachysuca'' [o] ''insgahans bquysqua''. Es lo mismo que mesclar.|108v}} | ||
{{sema|Mezclar}} | {{sema|Mezclar}} | ||
<!-- Hispanismos --> | <!-- Hispanismos --> | ||
| − | : | + | :28. '''boraz b~'''. Jugar canicas. |
{{voc_158|Jugar a las bolas, a los naipes, etc. ''Boraz bquysqua, ioquez bquysqua'', etc...|83r}} | {{voc_158|Jugar a las bolas, a los naipes, etc. ''Boraz bquysqua, ioquez bquysqua'', etc...|83r}} | ||
| − | : | + | :20. '''jugar b~'''. Jugar apostando. |
{{voc_158|Jugar para ganar o perder. ''Jugar bquyqua''.|83r}} | {{voc_158|Jugar para ganar o perder. ''Jugar bquyqua''.|83r}} | ||
{{sema|Jugar}} | {{sema|Jugar}} | ||
| − | : | + | :30. '''confesar b~'''. Confesar. |
{{voc_2922|Confesar. ''confesar bquysqua''.|35r}} | {{voc_2922|Confesar. ''confesar bquysqua''.|35r}} | ||
| − | : | + | :31. '''lanzar b~'''. Danzar (refiriéndose al estilo español). |
{{voc_158|Dançar d[e] españoles. ''Lanzar bquysqua''.|50r}} | {{voc_158|Dançar d[e] españoles. ''Lanzar bquysqua''.|50r}} | ||
| − | : | + | :32. '''jurar b~'''. Jurar. |
{{voc_158|Jurar falso. ''Yenza fihistan jurar bquysqua''.|83r}} | {{voc_158|Jurar falso. ''Yenza fihistan jurar bquysqua''.|83r}} | ||
<!-- -c/-s/-n --> | <!-- -c/-s/-n --> | ||
| − | : | + | :33. '''chahas b~'''. Aprovechar, *hacer bien, proteger, favorecer. |
{{voc_158|Aprobecharme, entrarme en probecho. ''Chahas abquysqua''.|18v}} | {{voc_158|Aprobecharme, entrarme en probecho. ''Chahas abquysqua''.|18v}} | ||
Revisión del 23:30 14 jul 2021
quysqua#I sq. intr. Hacerse, colocarse, ponerse (un ente animado en un lugar determinado) || quysqua#II sq. tr. Hacer, realizar, colocar, poner || quysqua#III sq. tr. Colocar, poner (conjuntos, artefactos compuestos, o cosas numerosas) || quysqua#IV || quysqua#V || quysqua#L I
quysqua, quisqua, quȩsqua, qɣsqua, qɣsquâ
- 1. ac z~(aic z~). Pararse delante (lit. hacerse/ponerse adelante o más allá).
- 2. siec ~. Allegarse, arrimarse, acercarse.
- 3. fihist z~. Arrimarse.
- 4. agyn z~. Pisar, poner el pie encima (lit. hacerse/ponerse encima).
- 5. ichyc i~. Hacerse a un lado.
- 6. aynguac z~. Acercarse a alguien o algo (lit. hacerse/ponerse cerca).
- 1. ie zb~. Hacer comida.
- 2. ja b~. Hacer leña.
- 3. ta b~. Hacer labranza.
- 4. zua b~. Hacer la tarea.
- 5. tompago b~. Nadar para pescar.
- 6. afan b~. Ofender, humillar, avergonzar (lit. hacer afrenta).
- 7. siquie b~. Hacer acequia, acequiar.
- 8. hatan/atan b~. Ayuntar, juntar, añadir (lit. hacer en uno).
- 9. bhuz b~. Cargar (lit. hacer la carga).
- 10. asahaoaz b~. Casar a la mujer (lit. hacer su marido).
- 11. aguiz b~. Casar al hombre (lit. hacer su esposa).
- 12. gataz b~. Hacer fuego.
- 13. oquez b~. Aparentar.
- 14. auquez b~. Señalar.
- 15. achiez zb~. Enaltecer, honrar.
- 16. ioquez b~. Jugar naipes.
- 17. caquez b~. Pelear.
- 18. zintaz b~. Vengarse.
- 19. chunsoz b~. Idolatrar, adorar.
- 20. chyscoc b~. Teñir de verde o azul.
- 21. anupquac b~. Achicar.
- 22. choc b~. Regalar.
- 23. sq. ditr. choc b~. Guardar, tener cuidado de alguien *o algo.
- 24. ubac b~. Ayuntar, juntar, añadir.
- 25. chogue a~. Poder (lit. hacerlo bien).
- 26. ies/ietan b~. Llenar el estómago.
- 27. gahans/insgahans b~. Mezclar o revolver.
- 28. boraz b~. Jugar canicas.
- 20. jugar b~. Jugar apostando.
- 30. confesar b~. Confesar.
- 31. lanzar b~. Danzar (refiriéndose al estilo español).
- 32. jurar b~. Jurar.
- 33. chahas b~. Aprovechar, *hacer bien, proteger, favorecer.
- 1. guan b~. Ahorcar a muchos.
- 2. asan asan b~/agyn agyn b~. Amontonar (lit. poner encima encima).
- 1. aabago/aiomgo b~. Pagar por agradecimiento parte de lo que se trabajó al coger el maíz o recoger la papa.
- 1. Cerrar sin ajustar, cubrir.
- 2. Cerrar los ojos sin apretarlos.
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-quy | z-quy-squa | z-quy-nga | z-quy-iua |
| neg. | z-quy-za | z-quy-squa-za | z-quy-zi-nga | z-quy-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-quy | m-quy-squa | m-quy-nga | m-quy-iua |
| neg. | m-quy-za | m-quy-squa-za | m-quy-zi-nga | m-quy-za-n iua |
| 3.ª | a-quy | a-quy-squa | a-quy-nga | a-quy-iua |
| neg. | a-quy-za | a-quy-squa-za | a-quy-zi-nga | a-quy-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-quy | chi-quy-squa | chi-quy-nga | chi-quy-iua |
| neg. | chi-quy-za | chi-quy-squa-za | chi-quy-zi-nga | chi-quy-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-quy | mi-quy-squa | mi-quy-nga | mi-quy-iua |
| neg. | mi-quy-za | mi-quy-squa-za | mi-quy-zi-nga | mi-quy-za-n iua |
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-quy-ia | cha-quy-sca | cha-quy-nga | cha-quy-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-quy-ia | ma-quy-sca | ma-quy-nga | ma-quy-nguepqua |
| 3.ª | a-quy-ia | a-quy-sca | a-quy-nga | a-quy-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-quy-ia | chi-quy-sca | chi-quy-nga | chi-quy-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-quy-ia | mi-quy-sca | mi-quy-nga | mi-quy-nguepqua |
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | a-quy-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | a-quy-ua |
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-b-quy | z-b-quy-squa | z-b-quy-nga | z-b-quy-iua |
| neg. | z-b-quy-za | z-b-quy-squa-za | z-b-quy-zi-nga | z-b-quy-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-quy | m-m-quy-squa | m-m-quy-nga | m-m-quy-iua |
| neg. | m-m-quy-za | m-m-quy-squa-za | m-m-quy-zi-nga | m-m-quy-za-n iua |
| 3.ª | a-b-quy | a-b-quy-squa | a-b-quy-nga | a-b-quy-iua |
| neg. | a-b-quy-za | a-b-quy-squa-za | a-b-quy-zi-nga | a-b-quy-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-quy | chi-b-quy-squa | chi-b-quy-nga | chi-b-quy-iua |
| neg. | chi-b-quy-za | chi-b-quy-squa-za | chi-b-quy-zi-nga | chi-b-quy-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-quy | mi-b-quy-squa | mi-b-quy-nga | mi-b-quy-iua |
| neg. | mi-b-quy-za | mi-b-quy-squa-za | mi-b-quy-zi-nga | mi-b-quy-za-n iua |
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-quy-ia | cha-quy-sca | cha-quy-nga | cha-quy-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-quy-ia | ma-quy-sca | ma-quy-nga | ma-quy-nguepqua |
| 3.ª | quy-ia | quy-sca | quy-nga | quy-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-quy-ia | chi-quy-sca | chi-quy-nga | chi-quy-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-quy-ia | mi-quy-sca | mi-quy-nga | mi-quy-nguepqua |
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | quy-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | quy-ua |
Pret. bquy. Imp. quyu. Part. de pret. quyia/quia/quie. Part. de pres. quisca. Part. de fut. quinga.
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-b-quy | z-b-quy-squa | z-b-quy-nga | z-b-quy-iua |
| neg. | z-b-quy-za | z-b-quy-squa-za | z-b-quy-zi-nga | z-b-quy-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-quy | m-m-quy-squa | m-m-quy-nga | m-m-quy-iua |
| neg. | m-m-quy-za | m-m-quy-squa-za | m-m-quy-zi-nga | m-m-quy-za-n iua |
| 3.ª | a-b-quy | a-b-quy-squa | a-b-quy-nga | a-b-quy-iua |
| neg. | a-b-quy-za | a-b-quy-squa-za | a-b-quy-zi-nga | a-b-quy-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-quy | chi-b-quy-squa | chi-b-quy-nga | chi-b-quy-iua |
| neg. | chi-b-quy-za | chi-b-quy-squa-za | chi-b-quy-zi-nga | chi-b-quy-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-quy | mi-b-quy-squa | mi-b-quy-nga | mi-b-quy-iua |
| neg. | mi-b-quy-za | mi-b-quy-squa-za | mi-b-quy-zi-nga | mi-b-quy-za-n iua |
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-quy-ia | cha-quy-sca | cha-quy-nga | cha-quy-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-quy-ia | ma-quy-sca | ma-quy-nga | ma-quy-nguepqua |
| 3.ª | quy-ia | quy-sca | quy-nga | quy-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-quy-ia | chi-quy-sca | chi-quy-nga | chi-quy-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-quy-ia | mi-quy-sca | mi-quy-nga | mi-quy-nguepqua |
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | quy-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | quy-ua |
Imp. quyu.
ʃaca la paja = muyn fac quyu =
L.I. loc. v. Caerme encima
L.II. loc. v. Pagarme.
L.III. loc. v. Arrimar una cosa a otra, como los párpados de los ojos o dos puertas.
L.IV. loc. v. Alegrar a otros.
- Diccionario
- Lema con variantes
- Verbo -squa intransitivo
- Gramática
- Cognado uwa central
- Hacerse adelante
- Allegar
- Manuscrito 2922 BPRM
- Manuscrito 2923 BPRM
- Apartarse
- Acercar
- Verbo -squa transitivo
- Manuscrito 158 BNC
- Hacer
- Criar
- Cocinar
- Leñar
- Arar
- Pescar
- Ayuntar
- Reñir
- Manuscrito 2924 BPRM
- Vengarse
- Achicar
- Regalar
- Poder
- Mezclar
- Jugar
- Verbo -squa plural transitivo
- Ahorcar
- Amontonar
- Locución verbal
- Pagar
- Alegrar
