De Muysc cubun - Lengua Muisca

quyhytasuca#I su. tr. Apretar, achuchar, estrujar, *oprimir, *comprimir  || quyhytasuca#II su. tr. Encajar, Pegárseme (Ajustar algo con presión o a la fuerza) || quyhytasuca#III  || quyhytasuca#IV  || quyhytasuca#V  || quyhytasuca#L I

Diccionario muysca - español. © Diego F. Gómez (2008 - 2026).

quyhytasuca, quihistasuca, quytasuca

Fon. Gonz.*/kɨhɨtasuka/ Cons. */kɨhɨtasuka/
    {{{GRUPO}}}
    I. su. tr. Apretar, achuchar, estrujar, *oprimir, *comprimir 
    Conjugar
    Paradigma verbal: quyhyta (su. tr.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.z-b-quyhyta-oz-b-quyhyta-sucaz-b-quyhyta-nyngaz-b-quyhyta-iua
    neg.z-b-quyhyta-zaz-b-quyhyta-suca-zaz-b-quyhyta-zi-ngaz-b-quyhyta-za-n iua
    2.ª sg.m-m-quyhyta-om-m-quyhyta-sucam-m-quyhyta-nyngam-m-quyhyta-iua
    neg.m-m-quyhyta-zam-m-quyhyta-suca-zam-m-quyhyta-zi-ngam-m-quyhyta-za-n iua
    3.ªa-b-quyhyta-oa-b-quyhyta-sucaa-b-quyhyta-nyngaa-b-quyhyta-iua
    neg.a-b-quyhyta-zaa-b-quyhyta-suca-zaa-b-quyhyta-zi-ngaa-b-quyhyta-za-n iua
    1.ª pl.chi-b-quyhyta-ochi-b-quyhyta-sucachi-b-quyhyta-nyngachi-b-quyhyta-iua
    neg.chi-b-quyhyta-zachi-b-quyhyta-suca-zachi-b-quyhyta-zi-ngachi-b-quyhyta-za-n iua
    2.ª pl.mi-b-quyhyta-omi-b-quyhyta-sucami-b-quyhyta-nyngami-b-quyhyta-iua
    neg.mi-b-quyhyta-zami-b-quyhyta-suca-zami-b-quyhyta-zi-ngami-b-quyhyta-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-quyhyta-uacha-quyhyta-sucacha-quyhyta-nyngacha-quyhyta-nynguepqua
    2.ª sg.ma-quyhyta-uama-quyhyta-sucama-quyhyta-nyngama-quyhyta-nynguepqua
    3.ªquyhyta-uaquyhyta-sucaquyhyta-nyngaquyhyta-nynguepqua
    1.ª pl.chi-quyhyta-uachi-quyhyta-sucachi-quyhyta-nyngachi-quyhyta-nynguepqua
    2.ª pl.mi-quyhyta-uami-quyhyta-sucami-quyhyta-nyngami-quyhyta-nynguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)quyhyta-u
    2.ª pl. (Imp.)quyhyta-ua

    Apretar a otro achuchándolo. Bquytasuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 18r

    Ver también "Estrujar": quyhytansuca, quyhytasuca

    Ver también "Apretar": in, in zona, iosqua, punsuca, quyhytansuca, quyhytasuca


    ys b~.
    II. su. tr. Encajar ( Ajustar algo con presión o a la fuerza. )
    Conjugar
    Paradigma verbal: quyhyta (su. tr.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.z-b-quyhyta-oz-b-quyhyta-sucaz-b-quyhyta-nyngaz-b-quyhyta-iua
    neg.z-b-quyhyta-zaz-b-quyhyta-suca-zaz-b-quyhyta-zi-ngaz-b-quyhyta-za-n iua
    2.ª sg.m-m-quyhyta-om-m-quyhyta-sucam-m-quyhyta-nyngam-m-quyhyta-iua
    neg.m-m-quyhyta-zam-m-quyhyta-suca-zam-m-quyhyta-zi-ngam-m-quyhyta-za-n iua
    3.ªa-b-quyhyta-oa-b-quyhyta-sucaa-b-quyhyta-nyngaa-b-quyhyta-iua
    neg.a-b-quyhyta-zaa-b-quyhyta-suca-zaa-b-quyhyta-zi-ngaa-b-quyhyta-za-n iua
    1.ª pl.chi-b-quyhyta-ochi-b-quyhyta-sucachi-b-quyhyta-nyngachi-b-quyhyta-iua
    neg.chi-b-quyhyta-zachi-b-quyhyta-suca-zachi-b-quyhyta-zi-ngachi-b-quyhyta-za-n iua
    2.ª pl.mi-b-quyhyta-omi-b-quyhyta-sucami-b-quyhyta-nyngami-b-quyhyta-iua
    neg.mi-b-quyhyta-zami-b-quyhyta-suca-zami-b-quyhyta-zi-ngami-b-quyhyta-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-quyhyta-uacha-quyhyta-sucacha-quyhyta-nyngacha-quyhyta-nynguepqua
    2.ª sg.ma-quyhyta-uama-quyhyta-sucama-quyhyta-nyngama-quyhyta-nynguepqua
    3.ªquyhyta-uaquyhyta-sucaquyhyta-nyngaquyhyta-nynguepqua
    1.ª pl.chi-quyhyta-uachi-quyhyta-sucachi-quyhyta-nyngachi-quyhyta-nynguepqua
    2.ª pl.mi-quyhyta-uami-quyhyta-sucami-quyhyta-nyngami-quyhyta-nynguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)quyhyta-u
    2.ª pl. (Imp.)quyhyta-ua

    Encajar actiuo = ys bquyhytasuca = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 71r

    Ver también "Estrujar": quyhytansuca, quyhytasuca


    II. NULO chahas a~ 

    Pegar una cosa á otra = ys zemihibysuca; chaas amihibysuca. me la pega a mi. l. chahas abquihistasuca. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) - Ms. 2923. fol. 32v

    Pegárseme. Chahas afihibynsuca l. chahas apquihistansuca l. chahan azasqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 96v

    Ver también "Pegar": fihibynsuca, fihibysuca, zasqua

    Ver también "Quemar": gaipquansuca, gata, gatansuca, pquihistansuca, pquihistasuca, sucgo, sucogosqua