De Muysc cubun - Lengua Muisca
I. su. tr. Descortezar, mondar, desollar. Quitar la cáscara, corteza o piel a alguna cosa.
(Pretérito: -chuky).
Paradigma verbal: chu (su. tr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-b-chu | z-b-chu-suca | z-b-chu-nynga | z-b-chu-iua |
| neg. | z-b-chu-za | z-b-chu-suca-za | z-b-chu-zi-nga | z-b-chu-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-chu | m-m-chu-suca | m-m-chu-nynga | m-m-chu-iua |
| neg. | m-m-chu-za | m-m-chu-suca-za | m-m-chu-zi-nga | m-m-chu-za-n iua |
| 3.ª | a-b-chu | a-b-chu-suca | a-b-chu-nynga | a-b-chu-iua |
| neg. | a-b-chu-za | a-b-chu-suca-za | a-b-chu-zi-nga | a-b-chu-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-chu | chi-b-chu-suca | chi-b-chu-nynga | chi-b-chu-iua |
| neg. | chi-b-chu-za | chi-b-chu-suca-za | chi-b-chu-zi-nga | chi-b-chu-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-chu | mi-b-chu-suca | mi-b-chu-nynga | mi-b-chu-iua |
| neg. | mi-b-chu-za | mi-b-chu-suca-za | mi-b-chu-zi-nga | mi-b-chu-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-chu-ua | cha-chu-suca | cha-chu-nynga | cha-chu-nynguepqua |
| 2.ª sg. | ma-chu-ua | ma-chu-suca | ma-chu-nynga | ma-chu-nynguepqua |
| 3.ª | chu-ua | chu-suca | chu-nynga | chu-nynguepqua |
| 1.ª pl. | chi-chu-ua | chi-chu-suca | chi-chu-nynga | chi-chu-nynguepqua |
| 2.ª pl. | mi-chu-ua | mi-chu-suca | mi-chu-nynga | mi-chu-nynguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | chu-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | chu-ua |
Descortezar. Bchusqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - 54v Ms. 158. Voc. fol. fol 54v
Mondar. Bchusqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - 87r Ms. 158. Voc. fol. fol 87r
Deʃta regla general ʃe ʃacan//los verbos ʃiguientes... 10. Chuſquâ, ſin aſpiracion, por deſſollar, y no por maſcar hayo. (Dueñas G., Gómez D. & Melo L, 2011.) - 71v Gra. Lu. fol. fol 71v
II. su. tr. Mascar hayo o coca.
Paradigma verbal: chu (su. tr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-b-chu | z-b-chu-suca | z-b-chu-nynga | z-b-chu-iua |
| neg. | z-b-chu-za | z-b-chu-suca-za | z-b-chu-zi-nga | z-b-chu-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-chu | m-m-chu-suca | m-m-chu-nynga | m-m-chu-iua |
| neg. | m-m-chu-za | m-m-chu-suca-za | m-m-chu-zi-nga | m-m-chu-za-n iua |
| 3.ª | a-b-chu | a-b-chu-suca | a-b-chu-nynga | a-b-chu-iua |
| neg. | a-b-chu-za | a-b-chu-suca-za | a-b-chu-zi-nga | a-b-chu-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-chu | chi-b-chu-suca | chi-b-chu-nynga | chi-b-chu-iua |
| neg. | chi-b-chu-za | chi-b-chu-suca-za | chi-b-chu-zi-nga | chi-b-chu-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-chu | mi-b-chu-suca | mi-b-chu-nynga | mi-b-chu-iua |
| neg. | mi-b-chu-za | mi-b-chu-suca-za | mi-b-chu-zi-nga | mi-b-chu-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-chu-ua | cha-chu-suca | cha-chu-nynga | cha-chu-nynguepqua |
| 2.ª sg. | ma-chu-ua | ma-chu-suca | ma-chu-nynga | ma-chu-nynguepqua |
| 3.ª | chu-ua | chu-suca | chu-nynga | chu-nynguepqua |
| 1.ª pl. | chi-chu-ua | chi-chu-suca | chi-chu-nynga | chi-chu-nynguepqua |
| 2.ª pl. | mi-chu-ua | mi-chu-suca | mi-chu-nynga | mi-chu-nynguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | chu-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | chu-ua |
Mascar hayo, bchusqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - 86v Ms. 158. Voc. fol. fol 86v
