De Muysc cubun - Lengua Muisca
I. sq. tr. Descortezar. Quitar la cáscara, corteza o piel a alguna cosa.
Paradigma verbal: chu (sq. tr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-b-chu | z-b-chu-squa | z-b-chu-nga | z-b-chu-iua |
| neg. | z-b-chu-za | z-b-chu-squa-za | z-b-chu-zi-nga | z-b-chu-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-chu | m-m-chu-squa | m-m-chu-nga | m-m-chu-iua |
| neg. | m-m-chu-za | m-m-chu-squa-za | m-m-chu-zi-nga | m-m-chu-za-n iua |
| 3.ª | a-b-chu | a-b-chu-squa | a-b-chu-nga | a-b-chu-iua |
| neg. | a-b-chu-za | a-b-chu-squa-za | a-b-chu-zi-nga | a-b-chu-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-chu | chi-b-chu-squa | chi-b-chu-nga | chi-b-chu-iua |
| neg. | chi-b-chu-za | chi-b-chu-squa-za | chi-b-chu-zi-nga | chi-b-chu-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-chu | mi-b-chu-squa | mi-b-chu-nga | mi-b-chu-iua |
| neg. | mi-b-chu-za | mi-b-chu-squa-za | mi-b-chu-zi-nga | mi-b-chu-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-chu-ia | cha-chu-sca | cha-chu-nga | cha-chu-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-chu-ia | ma-chu-sca | ma-chu-nga | ma-chu-nguepqua |
| 3.ª | chu-ia | chu-sca | chu-nga | chu-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-chu-ia | chi-chu-sca | chi-chu-nga | chi-chu-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-chu-ia | mi-chu-sca | mi-chu-nga | mi-chu-nguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | chu-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | chu-ua |
Pret. chu.
Descortezar. Bchusqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - 54v Ms. 158. Voc. fol. fol 54v
- 1. Mondar, quitar la cáscara.
Mondar. Bchusqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - 87r Ms. 158. Voc. fol. fol 87r
- 2. Desollar, quitarle la piel a un cuerpo.
Deʃta regla general ʃe ʃacan//los verbos ʃiguientes... 10. Chuſquâ, ſin aſpiracion, por deſſollar, y no por maſcar hayo. (Dueñas G., Gómez D. & Melo L, 2011.) - 71v Gra. Lu. fol. fol 71v
- 3. Desarrollar, desenrrollar.
Desarrollar. Bchusqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - 57r Ms. 158. Voc. fol. fol 57r
II. sq. tr. Mascar hayo o coca.
Paradigma verbal: chu (sq. tr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-b-chu | z-b-chu-squa | z-b-chu-nga | z-b-chu-iua |
| neg. | z-b-chu-za | z-b-chu-squa-za | z-b-chu-zi-nga | z-b-chu-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-chu | m-m-chu-squa | m-m-chu-nga | m-m-chu-iua |
| neg. | m-m-chu-za | m-m-chu-squa-za | m-m-chu-zi-nga | m-m-chu-za-n iua |
| 3.ª | a-b-chu | a-b-chu-squa | a-b-chu-nga | a-b-chu-iua |
| neg. | a-b-chu-za | a-b-chu-squa-za | a-b-chu-zi-nga | a-b-chu-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-chu | chi-b-chu-squa | chi-b-chu-nga | chi-b-chu-iua |
| neg. | chi-b-chu-za | chi-b-chu-squa-za | chi-b-chu-zi-nga | chi-b-chu-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-chu | mi-b-chu-squa | mi-b-chu-nga | mi-b-chu-iua |
| neg. | mi-b-chu-za | mi-b-chu-squa-za | mi-b-chu-zi-nga | mi-b-chu-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-chu-ia | cha-chu-sca | cha-chu-nga | cha-chu-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-chu-ia | ma-chu-sca | ma-chu-nga | ma-chu-nguepqua |
| 3.ª | chu-ia | chu-sca | chu-nga | chu-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-chu-ia | chi-chu-sca | chi-chu-nga | chi-chu-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-chu-ia | mi-chu-sca | mi-chu-nga | mi-chu-nguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | chu-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | chu-ua |
Mascar hayo, bchusqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - 86v Ms. 158. Voc. fol. fol 86v
