quysqua#I sq. intr. Hacerse, colocarse, ponerse (un ente animado en un lugar determinado) || quysqua#II sq. tr. Hacer, realizar, colocar, poner || quysqua#III sq. tr. Colocar, poner (conjuntos, artefactos compuestos, o cosas numerosas) || quysqua#IV || quysqua#V || quysqua#L I
quysqua, quisqua, quȩsqua, qɣsqua, qɣsquâ
- 1. ac z~(aic z~). Pararse delante (lit. hacerse/ponerse adelante o más allá).
- 2. aynguac z~. Acercarse a alguien o algo (lit. hacerse/ponerse cerca).
- 3. agyn z~. Pisar, poner el pie encima (lit. hacerse/ponerse encima).
- 4. ichyc i~. Hacerse a un lado.
- 1. ie zb~. Hacer comida.
- 2. ja b~. Hacer leña.
- 3. ta b~. Hacer labranza.
- 4. zua b~. Hacer la tarea.
- 5. tompago b~. Nadar para pescar.
- 6. afan b~. Ofender, humillar, avergonzar (lit. hacer afrenta).
- 7. siquie b~. Hacer acequia, acequiar.
- 8. hatan/atan b~. Ayuntar, juntar, añadir (lit. hacer en uno).
- 9. bhuz b~. Cargar (lit. hacer la carga).
- 10. asahaoaz b~. Casar a la mujer (lit. hacer su marido).
- 11. aguiz b~. Casar al hombre (lit. hacer su esposa).
- 12. gataz b~. Hacer fuego.
- 13. oquez b~. Aparentar.
- 14. auquez b~. Señalar.
- 15. suaz b~. Tender al sol.
- 16. achiez zb~. Enaltecer, honrar.
- 17. ioquez b~. Jugar naipes.
- 18. caquez b~. Pelear.
- 19. zintaz b~. Vengarse.
- 20. chunsoz b~. Idolatrar, adorar.
- 21. chyscoc b~. Teñir de verde o azul.
- 22. anupquac b~. Achicar.
- 23. choc b~. Aderezar, componer, adornar.
- 24. choc b~. Regalar.
- 25. sq. ditr. choc b~. Guardar, tener cuidado de alguien *o algo.
- 26. ubac b~. Ayuntar, juntar, añadir.
- 27. chogue a~. Poder (lit. hacerlo bien).
- 28. ies/ietan b~. Llenar el estómago.
- 29. gahans/insgahans b~. Mezclar o revolver.
- 30. boraz b~. Jugar canicas.
- 31. jugar b~. Jugar apostando.
- 32. confesar b~. Confesar.
- 33. lanzar b~. Danzar (refiriéndose al estilo español).
- 34. jurar b~. Jurar.
- 35. chahas b~. Aprovechar, *hacer bien, proteger, favorecer.
- 1. guan b~. Ahorcar a muchos.
- 2. asan asan b~/agyn agyn b~. Amontonar (lit. poner encima encima).
- 1. aabago/aiomgo b~. Pagar por agradecimiento parte de lo que se trabajó al coger el maíz o recoger la papa.
- 1. Cerrar sin ajustar, cubrir.
- 2. Cerrar los ojos sin apretarlos.
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-quy | z-quy-squa | z-quy-nga | z-quy-iua |
| neg. | z-quy-za | z-quy-squa-za | z-quy-zi-nga | z-quy-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-quy | m-quy-squa | m-quy-nga | m-quy-iua |
| neg. | m-quy-za | m-quy-squa-za | m-quy-zi-nga | m-quy-za-n iua |
| 3.ª | a-quy | a-quy-squa | a-quy-nga | a-quy-iua |
| neg. | a-quy-za | a-quy-squa-za | a-quy-zi-nga | a-quy-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-quy | chi-quy-squa | chi-quy-nga | chi-quy-iua |
| neg. | chi-quy-za | chi-quy-squa-za | chi-quy-zi-nga | chi-quy-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-quy | mi-quy-squa | mi-quy-nga | mi-quy-iua |
| neg. | mi-quy-za | mi-quy-squa-za | mi-quy-zi-nga | mi-quy-za-n iua |
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-quy-ia | cha-quy-sca | cha-quy-nga | cha-quy-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-quy-ia | ma-quy-sca | ma-quy-nga | ma-quy-nguepqua |
| 3.ª | a-quy-ia | a-quy-sca | a-quy-nga | a-quy-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-quy-ia | chi-quy-sca | chi-quy-nga | chi-quy-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-quy-ia | mi-quy-sca | mi-quy-nga | mi-quy-nguepqua |
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | a-quy-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | a-quy-ua |
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-b-quy | z-b-quy-squa | z-b-quy-nga | z-b-quy-iua |
| neg. | z-b-quy-za | z-b-quy-squa-za | z-b-quy-zi-nga | z-b-quy-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-quy | m-m-quy-squa | m-m-quy-nga | m-m-quy-iua |
| neg. | m-m-quy-za | m-m-quy-squa-za | m-m-quy-zi-nga | m-m-quy-za-n iua |
| 3.ª | a-b-quy | a-b-quy-squa | a-b-quy-nga | a-b-quy-iua |
| neg. | a-b-quy-za | a-b-quy-squa-za | a-b-quy-zi-nga | a-b-quy-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-quy | chi-b-quy-squa | chi-b-quy-nga | chi-b-quy-iua |
| neg. | chi-b-quy-za | chi-b-quy-squa-za | chi-b-quy-zi-nga | chi-b-quy-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-quy | mi-b-quy-squa | mi-b-quy-nga | mi-b-quy-iua |
| neg. | mi-b-quy-za | mi-b-quy-squa-za | mi-b-quy-zi-nga | mi-b-quy-za-n iua |
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-quy-ia | cha-quy-sca | cha-quy-nga | cha-quy-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-quy-ia | ma-quy-sca | ma-quy-nga | ma-quy-nguepqua |
| 3.ª | quy-ia | quy-sca | quy-nga | quy-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-quy-ia | chi-quy-sca | chi-quy-nga | chi-quy-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-quy-ia | mi-quy-sca | mi-quy-nga | mi-quy-nguepqua |
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | quy-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | quy-ua |
Pret. bquy. Imp. quyu. Part. de pret. quyia/quia/quie. Part. de pres. quisca. Part. de fut. quinga.
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-b-quy | z-b-quy-squa | z-b-quy-nga | z-b-quy-iua |
| neg. | z-b-quy-za | z-b-quy-squa-za | z-b-quy-zi-nga | z-b-quy-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-quy | m-m-quy-squa | m-m-quy-nga | m-m-quy-iua |
| neg. | m-m-quy-za | m-m-quy-squa-za | m-m-quy-zi-nga | m-m-quy-za-n iua |
| 3.ª | a-b-quy | a-b-quy-squa | a-b-quy-nga | a-b-quy-iua |
| neg. | a-b-quy-za | a-b-quy-squa-za | a-b-quy-zi-nga | a-b-quy-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-quy | chi-b-quy-squa | chi-b-quy-nga | chi-b-quy-iua |
| neg. | chi-b-quy-za | chi-b-quy-squa-za | chi-b-quy-zi-nga | chi-b-quy-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-quy | mi-b-quy-squa | mi-b-quy-nga | mi-b-quy-iua |
| neg. | mi-b-quy-za | mi-b-quy-squa-za | mi-b-quy-zi-nga | mi-b-quy-za-n iua |
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-quy-ia | cha-quy-sca | cha-quy-nga | cha-quy-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-quy-ia | ma-quy-sca | ma-quy-nga | ma-quy-nguepqua |
| 3.ª | quy-ia | quy-sca | quy-nga | quy-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-quy-ia | chi-quy-sca | chi-quy-nga | chi-quy-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-quy-ia | mi-quy-sca | mi-quy-nga | mi-quy-nguepqua |
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | quy-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | quy-ua |
Imp. quyu.
ʃaca la paja = muyn fac quyu =
L.I. loc. v. Caerme encima
L.I. loc. v. Pagarme.
L.I. loc. v. Arrimar una cosa a otra, como los párpados de los ojos o dos puertas.
L.I. loc. v. Alegrar a otros.
- Diccionario
- Lema con variantes
- Verbo -squa intransitivo
- Cognado uwa central
- Hacerse adelante
- Acercar
- Manuscrito 2922 BPRM
- Manuscrito 2923 BPRM
- Apartarse
- Verbo -squa transitivo
- Hacer
- Cocinar
- Leñar
- Arar
- Pescar
- Ayuntar
- Tender
- Reñir
- Manuscrito 2924 BPRM
- Vengarse
- Achicar
- Aderezar
- Regalar
- Poder
- Mezclar
- Jugar
- Verbo -squa plural transitivo
- Ahorcar
- Amontonar
- Locución verbal
- Pagar
- Alegrar
