{{#show: nysqua(2)#I |? = nysqua(2) |?cat |?equivalencias |?definicion |format=template |template=diccionario_tradicional1 }}{{#show: nysqua(2)#II |? |?cat |?equivalencias |?definicion |format=template |template=diccionario_tradicional }}{{#show: nysqua(2)#III |? |?cat |?equivalencias |?definicion |format=template |template=diccionario_tradicional }}{{#show: nysqua(2)#IV |? |?cat |?equivalencias |?definicion |format=template |template=diccionario_tradicional }}{{#show: nysqua(2)#V |? |?cat |?equivalencias |?definicion |format=template |template=diccionario_tradicional }}{{#show: nysqua(2)#L_I |? |?cat |?equivalencias |?definicion |?loc |format=template |template=diccionario_tradicional }}
nysqua(2), {{#ask: variantes::nysqua(2) | format=list}}
- [[equivalencias:: Enlodarse.
]] Enlodarse = usuac inysqua = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 72r
- [[equivalencias:: Dar, chocar, golpear (contra alguien).
]] ʃacudirme la piedra, o, otra Coʃa ʠ me tiran o se cae = chahan anyquy. sacudiome en el brazo: zepquacan anyquy. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 112v
- [[equivalencias:: Tener disentería (lit. venir sangre en mi diarrea.).
]] Cámaras de sangre. Hyba. Tenerlas, hybaz ichicha asyquy, hybaz ichichanyquy, hybaz chahanasucune. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 35r
- [[equivalencias:: A medio día (lit. *venir a abrirse/desplegarse el sol).
]] A medio dia = sua quychyquysa, L, quychyquysa, L, quychyquyc apquan, L, suaz quypquas anyquy, L, suaz ytas anyquy [l.] sua atyquena= [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 14r
- [[equivalencias:: A medio día (lit. *venir a detenerse el sol).
]] A medio dia = sua quychyquysa, L, quychyquysa, L, quychyquyc apquan, L, suaz quypquas anyquy, L, suaz ytas anyquy [l.] sua atyquena= [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 14r
- [[equivalencias:: Dicho de un ser vivo: Salir o nacer las plumas, la barba, lo sembrado, etc.
]] Echar plumas el aue. Sugacaz fac anysqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 66rBarbar. zequyhye,z, agasqua. l. zequyhie,z, vaque anysqua. [sic] (Giraldo & Gómez, 2012) - Ms. 2922. Voc. fol. 22rNacer lo senbrado. faque anysqua. [sic] (Giraldo & Gómez, 2012) - Ms. 2922. Voc. fol. 63vEchar tallitos las turmas. opquas anyquy. l. opquanga,z, faque anyquy. [sic] (Giraldo & Gómez, 2012) - Ms. 2922. Voc. fol. 45v
- [[equivalencias:: Erizarse (lit. levantarse 'el cabello').
]] [Erízarʃe] los Cabellos = zy cus azasqua, l, matan azasqua, l, cus anysqua = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 73v
- [[equivalencias:: Sollozar, hipar (interrumpirse involuntariamente la voz por el llanto o el hipo).
]] Sollozar. Zefihistaque anysqua. l. ichyhy chynsuca. [sic] (Giraldo & Gómez, 2012) - Ms. 2922. Voc. fol. 87vHipar. Zefihistaque anẏsqua. [sic] (Giraldo & Gómez, 2012) - Ms. 2922. Voc. fol. 55r
- [[equivalencias:: Enlodar a otro (lit. echarle lodo).
]] Enlodar a otro = usuac mnysqua. mnyque[,] nyqu.
[sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 72r - [[equivalencias:: Hacerle cargo, echarle la culpa (poner a cuestas).
]] Achacarle a otro algo, hazerle cargo, echarle la culpa. Ynbzysqua [o] agahan mnysqua. Pretérito: mnyquy [o] agycbzasqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 5v
- [[equivalencias:: Echar al cuello.
]] Echarle cabuya al pescueço. Chihizez achyzas mnysqua. Pretérito, mnyquy [o] achyzas bquysqua [o] achyzac bzasqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 65vAhogar a otro echándole un lazo al cuello. Chi hizez achyzas mnyquys bgusqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 9vAprisionar poniéndole la cadena al cuello. Cadenaz achyzas mnysqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 18v
- [[equivalencias:: Poner en el fuego.
]] Abrasar, verbo actibo no lo ai. Diráse desta manera: hierroz gatac amnyquys agatane, metió el hierro en el fuego y quedó echo brasa. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 2v
- [[equivalencias:: Comer a la ligera (lit. poner/echarse en la boca).
]] Comer a la lijera, como ʃi díjesen echarse en la uoca = anbzasqua [l.] anmnysqua, Preteríto: mnyquy = Comer dando dentelladas = bgychasuca = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 40r
- [[equivalencias:: Ponerle el freno.
]] Echarle el freno = frenoz yc mnysqua l, yc bzasqua = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 65v
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | i-nyquy | i-ny-squa | i-ny-nga | i-ny-iua |
| neg. | i-ny-za | i-ny-squa-za | i-ny-zi-nga | i-ny-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-nyquy | m-ny-squa | m-ny-nga | m-ny-iua |
| neg. | m-ny-za | m-ny-squa-za | m-ny-zi-nga | m-ny-za-n iua |
| 3.ª | a-nyquy | a-ny-squa | a-ny-nga | a-ny-iua |
| neg. | a-ny-za | a-ny-squa-za | a-ny-zi-nga | a-ny-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-nyquy | chi-ny-squa | chi-ny-nga | chi-ny-iua |
| neg. | chi-ny-za | chi-ny-squa-za | chi-ny-zi-nga | chi-ny-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-nyquy | mi-ny-squa | mi-ny-nga | mi-ny-iua |
| neg. | mi-ny-za | mi-ny-squa-za | mi-ny-zi-nga | mi-ny-za-n iua |
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-nyc-a | cha-ny-sca | cha-ny-nga | cha-ny-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-nyc-a | ma-ny-sca | ma-ny-nga | ma-ny-nguepqua |
| 3.ª | a-nyc-a | a-ny-sca | a-ny-nga | a-ny-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-nyc-a | chi-ny-sca | chi-ny-nga | chi-ny-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-nyc-a | mi-ny-sca | mi-ny-nga | mi-ny-nguepqua |
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | a-nyc-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | a-nyc-ua |
|cat= sq. intr. quy. |equivalencias= Venir |definicion=Llegar de allá para acá
}}
II. categoria_gramatical::sq. intr. quy. [[equivalencias:: Surgir, salir, emerger
]]| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | i-nyquy | i-ny-squa | i-ny-nga | i-ny-iua |
| neg. | i-ny-za | i-ny-squa-za | i-ny-zi-nga | i-ny-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-nyquy | m-ny-squa | m-ny-nga | m-ny-iua |
| neg. | m-ny-za | m-ny-squa-za | m-ny-zi-nga | m-ny-za-n iua |
| 3.ª | a-nyquy | a-ny-squa | a-ny-nga | a-ny-iua |
| neg. | a-ny-za | a-ny-squa-za | a-ny-zi-nga | a-ny-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-nyquy | chi-ny-squa | chi-ny-nga | chi-ny-iua |
| neg. | chi-ny-za | chi-ny-squa-za | chi-ny-zi-nga | chi-ny-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-nyquy | mi-ny-squa | mi-ny-nga | mi-ny-iua |
| neg. | mi-ny-za | mi-ny-squa-za | mi-ny-zi-nga | mi-ny-za-n iua |
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-nyc-a | cha-ny-sca | cha-ny-nga | cha-ny-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-nyc-a | ma-ny-sca | ma-ny-nga | ma-ny-nguepqua |
| 3.ª | a-nyc-a | a-ny-sca | a-ny-nga | a-ny-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-nyc-a | chi-ny-sca | chi-ny-nga | chi-ny-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-nyc-a | mi-ny-sca | mi-ny-nga | mi-ny-nguepqua |
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | a-nyc-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | a-nyc-ua |
|cat= sq. intr. quy. |equivalencias= Surgir, salir, emerger
|definicion=
}}
III. categoria_gramatical::sq. tr. quy. [[equivalencias:: Echar, arrojar, meter
]] Imp. imperativo::nycu.| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-m-nyquy | z-m-ny-squa | z-m-ny-nga | z-m-ny-iua |
| neg. | z-m-ny-za | z-m-ny-squa-za | z-m-ny-zi-nga | z-m-ny-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-nyquy | m-m-ny-squa | m-m-ny-nga | m-m-ny-iua |
| neg. | m-m-ny-za | m-m-ny-squa-za | m-m-ny-zi-nga | m-m-ny-za-n iua |
| 3.ª | a-m-nyquy | a-m-ny-squa | a-m-ny-nga | a-m-ny-iua |
| neg. | a-m-ny-za | a-m-ny-squa-za | a-m-ny-zi-nga | a-m-ny-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-m-nyquy | chi-m-ny-squa | chi-m-ny-nga | chi-m-ny-iua |
| neg. | chi-m-ny-za | chi-m-ny-squa-za | chi-m-ny-zi-nga | chi-m-ny-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-m-nyquy | mi-m-ny-squa | mi-m-ny-nga | mi-m-ny-iua |
| neg. | mi-m-ny-za | mi-m-ny-squa-za | mi-m-ny-zi-nga | mi-m-ny-za-n iua |
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-nyc-a | cha-ny-sca | cha-ny-nga | cha-ny-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-nyc-a | ma-ny-sca | ma-ny-nga | ma-ny-nguepqua |
| 3.ª | nyc-a | ny-sca | ny-nga | ny-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-nyc-a | chi-ny-sca | chi-ny-nga | chi-ny-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-nyc-a | mi-ny-sca | mi-ny-nga | mi-ny-nguepqua |
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | nyc-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | nyc-ua |
|cat= sq. tr. quy. |equivalencias= Echar, arrojar, meter
|definicion=
}}
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-m-nyquy | z-m-ny-squa | z-m-ny-nga | z-m-ny-iua |
| neg. | z-m-ny-za | z-m-ny-squa-za | z-m-ny-zi-nga | z-m-ny-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-nyquy | m-m-ny-squa | m-m-ny-nga | m-m-ny-iua |
| neg. | m-m-ny-za | m-m-ny-squa-za | m-m-ny-zi-nga | m-m-ny-za-n iua |
| 3.ª | a-m-nyquy | a-m-ny-squa | a-m-ny-nga | a-m-ny-iua |
| neg. | a-m-ny-za | a-m-ny-squa-za | a-m-ny-zi-nga | a-m-ny-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-m-nyquy | chi-m-ny-squa | chi-m-ny-nga | chi-m-ny-iua |
| neg. | chi-m-ny-za | chi-m-ny-squa-za | chi-m-ny-zi-nga | chi-m-ny-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-m-nyquy | mi-m-ny-squa | mi-m-ny-nga | mi-m-ny-iua |
| neg. | mi-m-ny-za | mi-m-ny-squa-za | mi-m-ny-zi-nga | mi-m-ny-za-n iua |
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-nyc-a | cha-ny-sca | cha-ny-nga | cha-ny-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-nyc-a | ma-ny-sca | ma-ny-nga | ma-ny-nguepqua |
| 3.ª | nyc-a | ny-sca | ny-nga | ny-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-nyc-a | chi-ny-sca | chi-ny-nga | chi-ny-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-nyc-a | mi-ny-sca | mi-ny-nga | mi-ny-nguepqua |
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | nyc-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | nyc-ua |
Mnysqua. Pretérito, mnyquy. No es nesesario este v[er]bo, bien se puede desir esto por bzasqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 100v
|cat= sq. tr. quy. |equivalencias= Poner |definicion=en algún lugar líos, envoltorios, cargas y partes del cuerpo sobre alguna cosa. Se usa sobre todo cuando se trata de cosas que atan, como lazos, cabuyas, cadenas, etc.
}}
- Diccionario
- Lema con variantes
- Verbo -squa intransitivo con pasado terminado en -quy
- Llegar
- Cognado uwa central
- Cognado damana
- Cognado Ikʉ (Arhuaco)
- Enfermedades estomacales
- Mediodía
- Surgir
- Manuscrito 2922 BPRM
- Brotar
- Enhiestar
- Sollozar
- Verbo -squa transitivo con raíz histórica terminada -quy
- Culpar
- Poner
- Manuscrito 2924 BPRM
- Comer
