De Muysc cubun - Lengua Muisca

m (Clasificar |cit: mover {{come}}, {{sema}} y cognados a |come=, |sema*=, |cog=)
m
 
(No se muestran 15 ediciones intermedias del mismo usuario)
Línea 2: Línea 2:
 
|IPA_GONZALEZ  = kihiʂa
 
|IPA_GONZALEZ  = kihiʂa
 
|IPA_CONSTENLA =  
 
|IPA_CONSTENLA =  
|PROTO1        = 'kitsa
+
|PROTO1        = 'kɨttɨ → 'k(ʰ)itta
|PROTO        = 'ki(t)sa
+
|PROTO        = 'k(ʰ)itsa
|FON          = 'ki(ʔ)ʃa
+
|FON          = 'kiʔʃa
|FONE          = 'ki(ʔ)ʃa
+
|FONE          = 'kʰiʔʃa
 
|GRUPO        =  
 
|GRUPO        =  
  
Línea 17: Línea 17:
  
 
1. (chb) *s > *sʲ / e_  
 
1. (chb) *s > *sʲ / e_  
2. Aspiración de *k en posición inicial. Ver ortografía de Lugo.
+
2. Aspiración de *k en posición inicial. Ver ortografía de Lugo. RTA: Confirmada por la t fortis o geminada, la kʰ se origina como un fenómeno compensatorio.  
 
3. Es probable que en el Proto Magdalénico existiese *ts y que *t > ʔ en wiwa. La evidencia es el ensordecimiento de la vocal "kɨsá / ksá".   
 
3. Es probable que en el Proto Magdalénico existiese *ts y que *t > ʔ en wiwa. La evidencia es el ensordecimiento de la vocal "kɨsá / ksá".   
4. ¿Geminación en uwa de 'ts' > 'ss' > 's' (2. P.CHIBCHA kʷ → hw → b/h - P.CHIBCHA kʷ → k)?
+
4. ¿Geminación en uwa de 'ts' > 'ss' > 's' (2. P.CHIBCHA kʷ → hw → b/h - P.CHIBCHA kʷ → k)? RTA: Descartada. Es más fácil que ocurriera una desafricación: ts > s.
  
 
|MORFOLOGIA    =  
 
|MORFOLOGIA    =  
Línea 25: Línea 25:
 
|SWADESH      = 55
 
|SWADESH      = 55
 
}}
 
}}
 
{{I| s. | Pie, pata, *base. |cit=
 
 
 
  
  
 +
{{I| s. | Pie, pata, *base.
 +
|sema= Pie
 +
|cit=
  
 
{{voc_158|Pie. ''Quihicha''.|98r}}
 
{{voc_158|Pie. ''Quihicha''.|98r}}
  
 +
|cog =
  
 
+
{{tuf|quesa(4)|1. pie.|Headland}}
<!-- 'Base' de la mano -->
+
{{tuf|at_quesa|1. muñeca|Headland}}
 
+
{{tbn|keskara|Pie|Bonilla & Gómez|<!-- 'Base' de la mano -->}}
 
+
{{mot|kittuu|Pie|Mogollón}}
 
+
{{mbp|kɨsá|Pie|Huber & Reed}}
 
+
{{arh|kʉttʉ|Pie|Frank}}
 
+
{{arh|kətə|Pie|Landaburu}}
 
+
{{kog|kasa|Pie|Huber & Reed}}
 
+
{{cbg|kissa|Pie|Niño}}
 
+
{{cjp|klö|Pie|Peña}}
<!-- kalo-hkue -->
+
{{bzd|kalö̀jkue|pie|Margery (Krohn)|<!-- kalo-hkue -->}}
 
 
  
  
Línea 57: Línea 56:
 
{{voc_158|Pata de animal. ''Quihicha''.|18r}}
 
{{voc_158|Pata de animal. ''Quihicha''.|18r}}
 
}}
 
}}
 +
  
 
{{subacep
 
{{subacep
|  
+
|
| Base (Objeto que está en la parte baja de algo).
+
| Base
 +
| def = Objeto que rodea la base de algo
 
| sema = Base
 
| sema = Base
 
| sema1 = Cuello
 
| sema1 = Cuello
 
| citas =
 
| citas =
 +
 
{{voc_158|Collarejo <nowiki>=</nowiki> ''chyza quihicha'' <nowiki>=</nowiki>|40r}}
 
{{voc_158|Collarejo <nowiki>=</nowiki> ''chyza quihicha'' <nowiki>=</nowiki>|40r}}
}}
 
  
{{subacep
 
| ~ oque
 
| Pisada.
 
| sema = Señal
 
| citas =
 
{{manuscrito_2923|Pisada <nowiki>=</nowiki> ''quihicha oque''.|33r}}
 
 
}}
 
}}
  
  
 
+
{{subacep
 
+
| quihichy[[-ba]]
 +
| Dedo del pie
 +
|sema=Pie
 +
|sema1=Dedo
 
|cog=
 
|cog=
  
{{tuf|quesa(4)|1. pie.|Headland}}
+
{{tuf|quesuba|Dedo del pie.|Headland}}
{{tuf|at_quesa|1. muñeca|Headland}}
+
{{mbp|kəsá mburu|Dedo|Huber & Reed}}
{{tbn|keskara|Pie|Bonilla & Gómez}}
+
{{arh|kətti zə-wa|Dedo|Huber & Reed}}
{{mot|kittuu|Pie|Mogollón}}
+
{{kog|kása-búldu|Dedo|Huber & Reed}}
{{mbp|kɨsá|Pie|Huber & Reed}}
 
{{arh|kʉttʉ|Pie|Frank}}
 
{{arh|kətə|Pie|Landaburu}}
 
{{kog|kasa|Pie|Huber & Reed}}
 
{{cbg|kissa|Pie|Niño}}
 
{{cjp|klö|Pie|Peña}}
 
{{bzd|kalö̀jkue|pie|Margery (Krohn)}}
 
  
|sema=
+
|citas=
  
Pie
+
{{voc_158|Dedo del pie. ''Quihichyua''.|52v}}
 +
{{manuscrito_2923|Dedo del pie &#61; ''Quihichyba''.|16v}}
  
 
}}
 
}}
 
{{II| num. | Diez, pies |
 
|gra = Seguido de otro numeral
 
  
  
 +
{{subacep
 +
| ~ oque
 +
| Pisada
 +
| sema = Señal
 +
| citas =
 +
{{manuscrito_2923|Pisada <nowiki>=</nowiki> ''quihicha oque''.|33r}}
 +
}}
  
|cit=
 
  
  
  
 
  
{{voc_158|Diez y seis. ''<u>Quihicha</u>ta â''.<br>Diez y seis son. ''<u>Quihicha</u>tas gue''.<br>Díez y seis serán. ''<u>Quihicha</u>tas nga''.|59r}}
+
| cons =
  
  
Línea 115: Línea 109:
  
  
|come=
+
{{subacep
 
+
| {{POSS}}-{{~}}{{ALL|-c}}
Se refiere a los diez dedos de los pies.
+
| De, por causa de
 
 
 
 
 
 
 
 
|sema=Número
 
 
 
 
 
}}
 
 
 
{{L_I| loc. posp. | De, por causa de | z~c
 
 
|def = Denota la causa u origen de algo. Parece usarse sólo con personas
 
|def = Denota la causa u origen de algo. Parece usarse sólo con personas
 
+
|sema=De
 
+
|citas=  
 
 
|cit=  
 
 
 
 
 
 
 
 
  
 
{{voc_158| Esconder &#61; ''bchiysuca''. escondíolo de mi. ''zequihichac abchisy'' &#61;|74r}}
 
{{voc_158| Esconder &#61; ''bchiysuca''. escondíolo de mi. ''zequihichac abchisy'' &#61;|74r}}
Línea 142: Línea 120:
 
{{voc_158| Llorar a otro <nowiki>=</nowiki> ''aquihichac zeconsuca'' <nowiki>=</nowiki>|85v}}
 
{{voc_158| Llorar a otro <nowiki>=</nowiki> ''aquihichac zeconsuca'' <nowiki>=</nowiki>|85v}}
  
 +
}}
  
  
 
+
{{subacep
|sema=De
+
| {{POSS}}-{{~}}{{INE}}
 
+
| Contra, por causa de  
 
 
}}
 
 
 
{{L_II| loc. posp. | Contra, por causa de | z~c
 
 
|def = Parece usarse sólo con personas
 
|def = Parece usarse sólo con personas
 +
|sema=Contra
 +
|citas=
  
 
 
|cit=
 
 
 
 
 
 
 
 
 
{{voc_158|Contra ti está mascando hayo. ''Umquichac abchusqua''.|44r}}
 
{{voc_158|Contra ti está mascando hayo. ''Umquichac abchusqua''.|44r}}
 
 
 
 
|sema=Contra
 
 
  
 
}}
 
}}
 
{{L_III| loc. posp. | Al pie de, junto a. | ~n|cit=
 
 
 
 
{{voc_2922|Cabar al pie del arbol. ''quye quihichan bquyhyusuca''.|31r}}
 
 
 
  
  
 +
{{subacep
 +
| {{N}} {{~}}{{INE}}
 +
| Al pie de, junto a.
 
|come=
 
|come=
  
 
+
La cita de la acepción del ejemplo podría entenderse como "en la parte baja" de algo, pero el cognado uwa parece indicar que significa 'junto a'.
 
 
La cita de esta acepción podría entenderse como "en la parte baja" de algo, pero el cognado uwa parece indicar que significa 'junto a'.
 
 
 
 
 
 
 
  
 
|cog=
 
|cog=
Línea 195: Línea 146:
 
{{tuf|quesa(4)|''ques ícara''. al pie de.|Headland}}
 
{{tuf|quesa(4)|''ques ícara''. al pie de.|Headland}}
  
}}
+
|citas=
  
{{L_IV| loc. posp. | En amparo de | ~n
+
{{voc_2922|Cabar al pie del arbol. ''quye quihichan bquyhyusuca''.|31r}}
|def = lit. al pie de
 
  
 +
}}
  
  
|cit=
+
{{subacep
 
+
| {{POSS}}-{{~}}{{INE}}
 
+
| En amparo de
 
+
|def = lit. al pie de
+
|sema=Cuidar
 +
|citas=
  
 
{{voc_158|Cuydar de alguna cosa. ''Aquihichan zemisqua'' [o] ''zepquansuca'' [o] ''aquichan zequynsuca''.|45r}}
 
{{voc_158|Cuydar de alguna cosa. ''Aquihichan zemisqua'' [o] ''zepquansuca'' [o] ''aquichan zequynsuca''.|45r}}
 
{{voc_158|Desanparada persona. ''Hos pquaoa magueza'' [o] ''<u>aquihi chan</u> minga magueza''.|54r}}
 
{{voc_158|Desanparada persona. ''Hos pquaoa magueza'' [o] ''<u>aquihi chan</u> minga magueza''.|54r}}
  
 +
}}
  
  
 +
{{subacep
 +
| {{POSS}}-{{~}} [[bohoze]]
 +
| A pie
 +
|def = Literalmente "con mis pies, con tus pies, etc"
 +
|citas=
  
|sema=Cuidar
+
{{voc_158|A pie. ''Zquihicha bohoze, mquihicha bohoze'', etc. |18r}}
 +
 
 +
}}
  
  
 
}}
 
}}
 
{{L_V| loc. posp. | A pie |z~ bohoze
 
|def = Literalmente "con mis pies, con tus pies, etc".
 
  
  
  
 +
{{II| num. | Diez, pies |
 +
|gra = Seguido de otro numeral
 +
|come = Metáfora de los diez dedos de los pies
 +
|sema=Número
 
|cit=  
 
|cit=  
  
 
+
{{voc_158|Diez y seis. ''<u>Quihicha</u>ta â''.<br>Diez y seis son. ''<u>Quihicha</u>tas gue''.<br>Díez y seis serán. ''<u>Quihicha</u>tas nga''.|59r}}
 
 
 
 
 
{{voc_158|A pie. ''Zquihicha bohoze, mquihicha bohoze'', etc. |18r}}
 
 
 
 
 
 
 
  
 
}}
 
}}

Revisión actual - 09:39 21 abr 2026

quihicha#I s. Pie, pata, *base.  || quihicha#II num. Diez, pies  || quihicha#III  || quihicha#IV  || quihicha#V  || quihicha#L I

Diccionario muysca - español. © Diego F. Gómez (2008 - 2026).

quihicha, qhicha, qhicħa, qhicħâ, qhuicħa, qhîcħa, qhîcħâ, quicha, quihycha

Fon. Gonz.*/kihiʂa/ Cons. */kihitʲa/
    k:k i:e ʔ:0 ʃ:s a:a
    I. s. Pie, pata, *base. 
    Ver también " Pie ": quihicha
    Pie. Quihicha. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 98r
    uwa central: quesa(4) - 1. pie. (Headland )
    uwa central: at_quesa - 1. muñeca (Headland )
    uwa Raw riya: keskara - Pie (Bonilla & Gómez )
    Barí ará: kittuu - Pie (Mogollón)
    damana: kɨsá - Pie (Huber & Reed )
    Ikʉ (Arhuaco): kʉttʉ - Pie (Frank )
    Ikʉ (Arhuaco): kətə - Pie (Landaburu )
    kággaba (kogui): kasa - Pie (Huber & Reed )
    ette taara: kissa - Pie (Niño)
    Cabécar: klö - Pie (Peña)
    Bribri: kalö̀jkue - pie (Margery (Krohn))
    1. Pata de animal.
      Pata de animal. Quihicha. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 18r

    2. Base (Objeto que rodea la base de algo)
      Collarejo = chyza quihicha = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 40r
      Ver también " Base ": hischa, quihicha

    3. quihichy-ba
    4. Dedo del pie
      Dedo del pie. Quihichyua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 52v
      Dedo del pie = Quihichyba. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) - Ms. 2923. fol. 16v
      Ver también " Pie ": quihicha
      Ver también " Dedo ": -ba, coca, coquiba, quihicha, yta

    5. ~ oque
    6. Pisada
      Pisada = quihicha oque. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) - Ms. 2923. fol. 33r
      Ver también " Señal ": quihicha, uque
    Construcciones:
      [POSS]-quihicha-c[ALL]
    1. De, por causa de (Denota la causa u origen de algo. Parece usarse sólo con personas)
      Esconder = bchiysuca. escondíolo de mi. zequihichac abchisy = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 74r
      Escondioʃe de mi = zequihichac achisgo = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 74r
      Llorar a otro = aquihichac zeconsuca = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 85v
      Ver también " De ": -s(2), cha-, huina, husa, quihicha, xicasâ

    2. [POSS]-quihicha-na[INE]
    3. Contra, por causa de (Parece usarse sólo con personas)
      Contra ti está mascando hayo. Umquichac abchusqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 44r
      Ver también " Contra ": quihicha

    4. [N] quihicha-na[INE]
    5. Al pie de, junto a.
      Cabar al pie del arbol. quye quihichan bquyhyusuca. [sic] (Giraldo & Gómez, 2012) - Ms. 2922. Voc. fol. 31r
      Comentarios: La cita de la acepción del ejemplo podría entenderse como "en la parte baja" de algo, pero el cognado uwa parece indicar que significa 'junto a'.

    6. [POSS]-quihicha-na[INE]
    7. En amparo de (lit. al pie de)
      Cuydar de alguna cosa. Aquihichan zemisqua [o] zepquansuca [o] aquichan zequynsuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 45r
      Desanparada persona. Hos pquaoa magueza [o] aquihi chan minga magueza. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 54r
      Ver también " Cuidar ": ho, misqua, pquansuca, quihicha, zihisqua

    8. [POSS]-quihicha bohoze
    9. A pie (Literalmente "con mis pies, con tus pies, etc")
      A pie. Zquihicha bohoze, mquihicha bohoze, etc. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 18r



    II. num. Diez, pies (  Gram. Seguido de otro numeral.)
    Comentarios: Metáfora de los diez dedos de los pies
    Ver también " Número ": aca, ata, boza, cuhupqua, gueta, hyzca, mica, muyhyca, quihicha, suhuza, taa, tama, ubchihica
    Diez y seis. Quihichata â.
    Diez y seis son. Quihichatas gue.
    Díez y seis serán. Quihichatas nga. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 59r