De Muysc cubun - Lengua Muisca

m
m
 
(No se muestran 13 ediciones intermedias del mismo usuario)
Línea 2: Línea 2:
 
|IPA_GONZALEZ  = kihiʂa
 
|IPA_GONZALEZ  = kihiʂa
 
|IPA_CONSTENLA =  
 
|IPA_CONSTENLA =  
|PROTO1        = 'kitsa
+
|PROTO1        = 'kɨttɨ → 'k(ʰ)itta
|PROTO        = 'ki(t)sa
+
|PROTO        = 'k(ʰ)itsa
|FON          = 'ki(ʔ)ʃa
+
|FON          = 'kiʔʃa
|FONE          = 'ki(ʔ)ʃa
+
|FONE          = 'kʰiʔʃa
 
|GRUPO        =  
 
|GRUPO        =  
  
Línea 17: Línea 17:
  
 
1. (chb) *s > *sʲ / e_  
 
1. (chb) *s > *sʲ / e_  
2. Aspiración de *k en posición inicial. Ver ortografía de Lugo.
+
2. Aspiración de *k en posición inicial. Ver ortografía de Lugo. RTA: Confirmada por la t fortis o geminada, la kʰ se origina como un fenómeno compensatorio.  
 
3. Es probable que en el Proto Magdalénico existiese *ts y que *t > ʔ en wiwa. La evidencia es el ensordecimiento de la vocal "kɨsá / ksá".   
 
3. Es probable que en el Proto Magdalénico existiese *ts y que *t > ʔ en wiwa. La evidencia es el ensordecimiento de la vocal "kɨsá / ksá".   
4. ¿Geminación en uwa de 'ts' > 'ss' > 's' (2. P.CHIBCHA kʷ → hw → b/h - P.CHIBCHA kʷ → k)?
+
4. ¿Geminación en uwa de 'ts' > 'ss' > 's' (2. P.CHIBCHA kʷ → hw → b/h - P.CHIBCHA kʷ → k)? RTA: Descartada. Es más fácil que ocurriera una desafricación: ts > s.
  
 
|MORFOLOGIA    =  
 
|MORFOLOGIA    =  
Línea 70: Línea 70:
 
}}
 
}}
  
<!-- Con sufijos -->
 
  
 
{{subacep
 
{{subacep
| quihichyba
+
| quihichy[[-ba]]
 
| Dedo del pie
 
| Dedo del pie
 
|sema=Pie
 
|sema=Pie
Línea 91: Línea 90:
 
}}
 
}}
  
<!-- Sustantivos -->
 
  
 
{{subacep
 
{{subacep
Línea 101: Línea 99:
 
}}
 
}}
  
}}
 
  
  
  
{{II| num. | Diez, pies |
 
|gra = Seguido de otro numeral
 
|come = Metáfora de los diez dedos de los pies
 
|sema=Número
 
|cit=
 
  
{{voc_158|Diez y seis. ''<u>Quihicha</u>ta â''.<br>Diez y seis son. ''<u>Quihicha</u>tas gue''.<br>Díez y seis serán. ''<u>Quihicha</u>tas nga''.|59r}}
+
| cons =
 +
 
 +
 
  
}}
 
  
  
{{L_I| loc. posp. | De, por causa de | z~c
+
{{subacep
 +
| {{POSS}}-{{~}}{{ALL|-c}}
 +
| De, por causa de
 
|def = Denota la causa u origen de algo. Parece usarse sólo con personas
 
|def = Denota la causa u origen de algo. Parece usarse sólo con personas
 
|sema=De
 
|sema=De
|cit=  
+
|citas=  
  
 
{{voc_158| Esconder &#61; ''bchiysuca''. escondíolo de mi. ''zequihichac abchisy'' &#61;|74r}}
 
{{voc_158| Esconder &#61; ''bchiysuca''. escondíolo de mi. ''zequihichac abchisy'' &#61;|74r}}
Línea 128: Línea 123:
  
  
{{L_II| loc. posp. | Contra, por causa de | z~c
+
{{subacep
 +
| {{POSS}}-{{~}}{{INE}}
 +
| Contra, por causa de  
 
|def = Parece usarse sólo con personas
 
|def = Parece usarse sólo con personas
 
|sema=Contra
 
|sema=Contra
|cit=  
+
|citas=  
  
 
{{voc_158|Contra ti está mascando hayo. ''Umquichac abchusqua''.|44r}}
 
{{voc_158|Contra ti está mascando hayo. ''Umquichac abchusqua''.|44r}}
Línea 138: Línea 135:
  
  
{{L_III| loc. posp. | Al pie de, junto a. | ~n
+
{{subacep
 +
| {{N}} {{~}}{{INE}}
 +
| Al pie de, junto a.  
 
|come=
 
|come=
  
 
La cita de la acepción del ejemplo podría entenderse como "en la parte baja" de algo, pero el cognado uwa parece indicar que significa 'junto a'.
 
La cita de la acepción del ejemplo podría entenderse como "en la parte baja" de algo, pero el cognado uwa parece indicar que significa 'junto a'.
 +
 
|cog=
 
|cog=
  
 
{{tuf|quesa(4)|''ques ícara''. al pie de.|Headland}}
 
{{tuf|quesa(4)|''ques ícara''. al pie de.|Headland}}
  
|cit=
+
|citas=
  
 
{{voc_2922|Cabar al pie del arbol. ''quye quihichan bquyhyusuca''.|31r}}
 
{{voc_2922|Cabar al pie del arbol. ''quye quihichan bquyhyusuca''.|31r}}
Línea 153: Línea 153:
  
  
{{L_IV| loc. posp. | En amparo de | ~n
+
{{subacep
 +
| {{POSS}}-{{~}}{{INE}}
 +
| En amparo de  
 
|def = lit. al pie de
 
|def = lit. al pie de
 
|sema=Cuidar
 
|sema=Cuidar
|cit=  
+
|citas=  
  
 
{{voc_158|Cuydar de alguna cosa. ''Aquihichan zemisqua'' [o] ''zepquansuca'' [o] ''aquichan zequynsuca''.|45r}}
 
{{voc_158|Cuydar de alguna cosa. ''Aquihichan zemisqua'' [o] ''zepquansuca'' [o] ''aquichan zequynsuca''.|45r}}
Línea 164: Línea 166:
  
  
{{L_V| loc. posp. | A pie |z~ bohoze
+
{{subacep
 +
| {{POSS}}-{{~}} [[bohoze]]
 +
| A pie  
 
|def = Literalmente "con mis pies, con tus pies, etc"
 
|def = Literalmente "con mis pies, con tus pies, etc"
 +
|citas=
 +
 +
{{voc_158|A pie. ''Zquihicha bohoze, mquihicha bohoze'', etc. |18r}}
 +
 +
}}
 +
 +
 +
}}
 +
 +
 +
 +
{{II| num. | Diez, pies |
 +
|gra = Seguido de otro numeral
 +
|come = Metáfora de los diez dedos de los pies
 +
|sema=Número
 
|cit=  
 
|cit=  
  
{{voc_158|A pie. ''Zquihicha bohoze, mquihicha bohoze'', etc. |18r}}
+
{{voc_158|Diez y seis. ''<u>Quihicha</u>ta â''.<br>Diez y seis son. ''<u>Quihicha</u>tas gue''.<br>Díez y seis serán. ''<u>Quihicha</u>tas nga''.|59r}}
  
 
}}
 
}}

Revisión actual - 09:39 21 abr 2026

quihicha#I s. Pie, pata, *base.  || quihicha#II num. Diez, pies  || quihicha#III  || quihicha#IV  || quihicha#V  || quihicha#L I

Diccionario muysca - español. © Diego F. Gómez (2008 - 2026).

quihicha, qhicha, qhicħa, qhicħâ, qhuicħa, qhîcħa, qhîcħâ, quicha, quihycha

Fon. Gonz.*/kihiʂa/ Cons. */kihitʲa/
    k:k i:e ʔ:0 ʃ:s a:a
    I. s. Pie, pata, *base. 
    Ver también " Pie ": quihicha
    Pie. Quihicha. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 98r
    uwa central: quesa(4) - 1. pie. (Headland )
    uwa central: at_quesa - 1. muñeca (Headland )
    uwa Raw riya: keskara - Pie (Bonilla & Gómez )
    Barí ará: kittuu - Pie (Mogollón)
    damana: kɨsá - Pie (Huber & Reed )
    Ikʉ (Arhuaco): kʉttʉ - Pie (Frank )
    Ikʉ (Arhuaco): kətə - Pie (Landaburu )
    kággaba (kogui): kasa - Pie (Huber & Reed )
    ette taara: kissa - Pie (Niño)
    Cabécar: klö - Pie (Peña)
    Bribri: kalö̀jkue - pie (Margery (Krohn))
    1. Pata de animal.
      Pata de animal. Quihicha. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 18r

    2. Base (Objeto que rodea la base de algo)
      Collarejo = chyza quihicha = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 40r
      Ver también " Base ": hischa, quihicha

    3. quihichy-ba
    4. Dedo del pie
      Dedo del pie. Quihichyua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 52v
      Dedo del pie = Quihichyba. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) - Ms. 2923. fol. 16v
      Ver también " Pie ": quihicha
      Ver también " Dedo ": -ba, coca, coquiba, quihicha, yta

    5. ~ oque
    6. Pisada
      Pisada = quihicha oque. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) - Ms. 2923. fol. 33r
      Ver también " Señal ": quihicha, uque
    Construcciones:
      [POSS]-quihicha-c[ALL]
    1. De, por causa de (Denota la causa u origen de algo. Parece usarse sólo con personas)
      Esconder = bchiysuca. escondíolo de mi. zequihichac abchisy = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 74r
      Escondioʃe de mi = zequihichac achisgo = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 74r
      Llorar a otro = aquihichac zeconsuca = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 85v
      Ver también " De ": -s(2), cha-, huina, husa, quihicha, xicasâ

    2. [POSS]-quihicha-na[INE]
    3. Contra, por causa de (Parece usarse sólo con personas)
      Contra ti está mascando hayo. Umquichac abchusqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 44r
      Ver también " Contra ": quihicha

    4. [N] quihicha-na[INE]
    5. Al pie de, junto a.
      Cabar al pie del arbol. quye quihichan bquyhyusuca. [sic] (Giraldo & Gómez, 2012) - Ms. 2922. Voc. fol. 31r
      Comentarios: La cita de la acepción del ejemplo podría entenderse como "en la parte baja" de algo, pero el cognado uwa parece indicar que significa 'junto a'.

    6. [POSS]-quihicha-na[INE]
    7. En amparo de (lit. al pie de)
      Cuydar de alguna cosa. Aquihichan zemisqua [o] zepquansuca [o] aquichan zequynsuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 45r
      Desanparada persona. Hos pquaoa magueza [o] aquihi chan minga magueza. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 54r
      Ver también " Cuidar ": ho, misqua, pquansuca, quihicha, zihisqua

    8. [POSS]-quihicha bohoze
    9. A pie (Literalmente "con mis pies, con tus pies, etc")
      A pie. Zquihicha bohoze, mquihicha bohoze, etc. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 18r



    II. num. Diez, pies (  Gram. Seguido de otro numeral.)
    Comentarios: Metáfora de los diez dedos de los pies
    Ver también " Número ": aca, ata, boza, cuhupqua, gueta, hyzca, mica, muyhyca, quihicha, suhuza, taa, tama, ubchihica
    Diez y seis. Quihichata â.
    Diez y seis son. Quihichatas gue.
    Díez y seis serán. Quihichatas nga. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 59r