De Muysc cubun - Lengua Muisca

m (Absorber material colgante de cada sección en |cit= dentro de su plantilla)
m (Encapsular subacepciones en {{subacep}}; mover {{sema}} a |sema* y {{come}} a |come dentro del sub)
Línea 27: Línea 27:
  
 
{{I| s. | Pie, pata, *base. |cit=
 
{{I| s. | Pie, pata, *base. |cit=
 +
 +
  
 
{{voc_158|Pie. ''Quihicha''.|98r}}
 
{{voc_158|Pie. ''Quihicha''.|98r}}
Línea 43: Línea 45:
 
{{bzd|kalö̀jkue|pie|Margery (Krohn)}} <!-- kalo-hkue -->
 
{{bzd|kalö̀jkue|pie|Margery (Krohn)}} <!-- kalo-hkue -->
  
:1. Pata de animal.
+
 
 +
{{subacep
 +
|
 +
| Pata de animal.
 +
| citas =
 
{{voc_158|Pata de animal. ''Quihicha''.|18r}}
 
{{voc_158|Pata de animal. ''Quihicha''.|18r}}
 +
}}
  
:2. Base (Objeto que está en la parte baja de algo).
+
{{subacep
 +
|
 +
| Base (Objeto que está en la parte baja de algo).
 +
| sema = Base
 +
| sema1 = Cuello
 +
| citas =
 
{{voc_158|Collarejo <nowiki>=</nowiki> ''chyza quihicha'' <nowiki>=</nowiki>|40r}}
 
{{voc_158|Collarejo <nowiki>=</nowiki> ''chyza quihicha'' <nowiki>=</nowiki>|40r}}
{{sema|Base}}
+
}}
{{sema|Cuello}}
 
  
:3. '''~ oque'''. Pisada.
+
{{subacep
 +
| ~ oque
 +
| Pisada.
 +
| sema = Señal
 +
| citas =
 
{{manuscrito_2923|Pisada <nowiki>=</nowiki> ''quihicha oque''.|33r}}
 
{{manuscrito_2923|Pisada <nowiki>=</nowiki> ''quihicha oque''.|33r}}
{{sema|Señal}}
+
}}
 +
 
 +
 
  
 
}}
 
}}
Línea 59: Línea 76:
 
{{II| num. | Diez, pies |
 
{{II| num. | Diez, pies |
 
|gra = Seguido de otro numeral
 
|gra = Seguido de otro numeral
 +
  
 
|cit=  
 
|cit=  
Línea 72: Línea 90:
 
{{L_I| loc. posp. | De, por causa de | z~c  
 
{{L_I| loc. posp. | De, por causa de | z~c  
 
|def = Denota la causa u origen de algo. Parece usarse sólo con personas
 
|def = Denota la causa u origen de algo. Parece usarse sólo con personas
 +
  
 
|cit=  
 
|cit=  
Línea 85: Línea 104:
 
{{L_II| loc. posp. | Contra, por causa de | z~c  
 
{{L_II| loc. posp. | Contra, por causa de | z~c  
 
|def = Parece usarse sólo con personas
 
|def = Parece usarse sólo con personas
 +
  
 
|cit=  
 
|cit=  
Línea 106: Línea 126:
 
{{L_IV| loc. posp. | En amparo de | ~n
 
{{L_IV| loc. posp. | En amparo de | ~n
 
|def = lit. al pie de
 
|def = lit. al pie de
 +
  
 
|cit=  
 
|cit=  
Línea 118: Línea 139:
 
{{L_V| loc. posp. | A pie |z~ bohoze
 
{{L_V| loc. posp. | A pie |z~ bohoze
 
|def = Literalmente "con mis pies, con tus pies, etc".
 
|def = Literalmente "con mis pies, con tus pies, etc".
 +
  
 
|cit=  
 
|cit=  

Revisión del 14:50 16 sep 2025

quihicha#I s. Pie, pata, *base.  || quihicha#II num. Diez, pies  || quihicha#III  || quihicha#IV  || quihicha#V  || quihicha#L I

Diccionario muysca - español. © Diego F. Gómez (2008 - 2026).

quihicha, qhicha, qhicħa, qhicħâ, qhuicħa, qhîcħa, qhîcħâ, quicha, quihycha

Fon. Gonz.*/kihiʂa/ Cons. */kihitʲa/
    k:k i:e ʔ:0 ʃ:s a:a
    I. s. Pie, pata, *base. 
    Pie. Quihicha. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 98r
    Ver también "Pie": quihicha
    uwa central: quesa(4) - 1. pie. (Headland )
    uwa central: at_quesa - 1. muñeca (Headland )
    uwa Raw riya: keskara - Pie (Bonilla & Gómez )
    Barí ará: kittuu - Pie (Mogollón)
    damana: kɨsá - Pie (Huber & Reed )
    Ikʉ (Arhuaco): kʉttʉ - Pie (Frank )
    Ikʉ (Arhuaco): kətə - Pie (Landaburu )
    kággaba (kogui): kasa - Pie (Huber & Reed )
    ette taara: kissa - Pie (Niño)
    Cabécar: klö - Pie (Peña)
    Bribri: kalö̀jkue - pie (Margery (Krohn))


  1. Pata de animal.
    Pata de animal. Quihicha. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 18r
  2. Base (Objeto que está en la parte baja de algo).
    Collarejo = chyza quihicha = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 40r
    Ver también " Base ": hischa, quihicha
  3. ~ oque
  4. Pisada.
    Pisada = quihicha oque. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) - Ms. 2923. fol. 33r
    Ver también " Señal ": quihicha, uque

  5. II. num. Diez, pies (  Gram. Seguido de otro numeral.)
    Diez y seis. Quihichata â.
    Diez y seis son. Quihichatas gue.
    Díez y seis serán. Quihichatas nga. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 59r
    Ver también "Número": aca, ata, boza, cuhupqua, gueta, hyzca, mica, muyhyca, quihicha, suhuza, taa, tama, ubchihica
    Comentarios: Se refiere a los diez dedos de los pies.


    z~c.
    L.I. loc. posp. De, por causa de ( Denota la causa u origen de algo. Parece usarse sólo con personas. )
    Esconder = bchiysuca. escondíolo de mi. zequihichac abchisy = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 74r
    Escondioʃe de mi = zequihichac achisgo = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 74r
    Llorar a otro = aquihichac zeconsuca = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 85v
    Ver también "De": -s(2), cha-, huina, husa, quihicha, xicasâ


    z~c.
    L.II. loc. posp. Contra, por causa de ( Parece usarse sólo con personas. )
    Contra ti está mascando hayo. Umquichac abchusqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 44r
    Ver también "Contra": quihicha


    ~n.
    L.III. loc. posp. Al pie de, junto a. 
    Cabar al pie del arbol. quye quihichan bquyhyusuca. [sic] (Giraldo & Gómez, 2012) - Ms. 2922. Voc. fol. 31r
    uwa central: quesa(4) - 'ques ícara. al pie de. (Headland )
    Comentarios: La cita de esta acepción podría entenderse como "en la parte baja" de algo, pero el cognado uwa parece indicar que significa 'junto a'.


    ~n.
    L.IV. loc. posp. En amparo de ( lit. al pie de. )
    Cuydar de alguna cosa. Aquihichan zemisqua [o] zepquansuca [o] aquichan zequynsuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 45r
    Desanparada persona. Hos pquaoa magueza [o] aquihi chan minga magueza. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 54r
    Ver también "Cuidar": ho, misqua, pquansuca, quihicha, zihisqua


    z~ bohoze.
    L.V. loc. posp. A pie ( Literalmente "con mis pies, con tus pies, etc".. )
    A pie. Zquihicha bohoze, mquihicha bohoze, etc. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 18r